Соны? ішінде «Бес н?рсеге асы? бол, бес н?рседен ?ашы? бол» деген ?сиетті? т?рбиелік м?ні ерекше. We have carried out a theoretical analysis of academic, methodological and teaching literature on the shaping of the future teacher’s communicative competence.


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
1
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының
ғылыми, ақпараттық-талдамалы журналы
Научный информационно-аналитический журнал
Павлодарского государственного
педагогического института
2004 жылдан шығады
Основан в 2004 году
ЌАЗАЌСТАН
ПЕДАГОГИКАЛЫЌ
ХАБАР»ЫСЫ
ПЕДАГОГИ«ЕСКИЙ
ВЕСТНИК
КАЗАХСТАНА

/-0'
0./5
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
2
ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
СВИДЕТЕЛЬСТВО
о постановке на учет средства массовой информации
№9076-Ж
выдано Министерством культуры, информации и спорта
Республики Казахстан
25.05 2008 года
РЕДАКЦИОННАЯ КОЛЛЕГИЯ
Главный редактор
А. Нухулы, доктор химических наук, профессор
Зам. главного редактора
А.С. Ильясова, кандидат исторических наук
Ответственный секретарь
Д.Ж. Сакенов, кандидат пед. наук, профессор (ПГПИ)
Члены редакционной коллегии
А.К. Кусаинов, доктор пед. наук, профессор, лауреат Государственной премии РК, президент
Академии педагогических наук Казахстана
Д. Камзабекулы, доктор филологических наук, профессор (ЕНУ им. Л.Н. Гумилева)
Р.К. Толеубаева, доктор педагогических наук, профессор (КазНПУ им. Абая)
Г.К. Ахметова, доктор пед. наук, профессор, председатель правления АО «НЦПС Өрлеу»
К.К. Жампеисова, доктор пед. наук, профессор (КазНПУ им. Абая)
В.В. Егоров, доктор пед. наук, профессор (КарГТУ)
С.К. Бердыбаева, доктор пс. наук, профессор (КазНУ им. аль-Фараби)
Н.С. Сафаев, доктор пс. наук, профессор (ТГУ им. Низами, г. Ташкент)
А.А. Петрусевич, доктор пед. наук, профессор (ОмГПУ, г. Омск)
Н.В. Чекалёва, доктор пед. наук, профессор (ОмГПУ, г. Омск)
А.Ф. Филатова, доктор пс. наук, профессор (ОмГПУ, г. Омск)
А.К. Нургалиева, доктор пед. наук (ПГПИ)
Г.Е. Отепова, доктор ист. наук (ПГПИ)
Д.Ж. Сакенов, кандидат пед. наук, профессор (ПГПИ)
С.Н. Сутжанов, доктор филол. наук (ПГПИ)
Ж.А. Усин, доктор пед. наук, профессор (ПГПИ)
Технический секретарь
Г.С. Салменова
За достоверность материалов и рекламы ответственность несут авторы и рекламодатели.
Мнение авторов публикаций не всегда совпадает с мнением редакции.
Редакция оставляет за собой право на отклонение материалов.
Рукописи и диски не возвращаются.
При использовании материалов журнала ссылка на «Педагогический вестник Казахстана»
обязательна.
© ПГПИ
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
3
А.Қ. Айтуарова
Тӏл дамыту сабақтары арқылы ана тiлiн
меңгерту
................................................................
4
Қ.Б. Дощанова
Құзыреттiлiктi қалыптастырудағы топтық
жұмыс мəнi
...........................................................
9
Е.В. Теплова, Р.Ш. Тетенова
Формирование трудовых и культурно-гигие-
нических навыков у детей с нарушениями
интеллекта
...........................................................
14
С.Т. Иксатова
Преступления против нравственности
............
24
Б.А. Найманов, А.Б. Найманова
Прикладная направленность преподавания
математического анализа в педагогическом
институте
............................................................
32
МАЗМҰНЫ СОДЕРЖАНИЕ
Tekdal Ozbalci, D.K. Orazbayeva
Foreign language teaching methods
.....................
37
Г.Т. Бекболатова
Халық педагогикасы негiзiнде оқушылар-
дың бойына адамгершілік қасиеттерді
қалыптастыру
....................................................
42
М. Баймұрат,
Р.Ж. Мұқанова, Қ.З. Жүнісова
Химия сабағында проблемалық оқыту əдістерін
қолдану
................................................................
48
О.С. Ачкинадзе, Д. Мухамедьярова
Пути развития познавательного интереса
к химии при обучении старшеклассников
гуманитарных классов
.......................................
58
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ВЫСШЕЙ ШКОЛЫ
ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫЙ РАЗДЕЛ СТАТЕЙ
ПО ТРЕБОВАНИЯМ БАЗЫ ЦИТИРОВАНИЯ SCOPUS
A.M. Zakal, J. Sakenov,
E. Shnaider, Baymanov Ruslan,
A. Kazhmuratova, F. Seytgalieva
Shaping Communicative Competence
.................
65
N.S. Safayev, J. Sakenov,
A. Zhantemirova
The Modern Methodology
of Shaping Professional Competence
.................
80
A.F. Filatova, J. Sakenov,
E. Shnaider, F. Zhantemirova
Elective subjects as means of formation
of professional competence
.................................
92
A.M. Zakal, J. Sakenov,
E. Shnaider, Baymanov Ruslan,
A. Kazhmuratova, F. Seytgalieva
On the professional competence formation
of future teachers in regard to development
of cognitive activity of schoolchildren
..............
103
Авторларға арналған ереже ............................116
Правила для авторов ........................................118
Авторларға арналған жаңа ереже
(Scopus талабы бойынша)
Новые правила для авторов
(по требованиям Scopus) .................................120
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
4
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ
СОВРЕМЕННОГО ОБРАЗОВАНИЯ
УДК 372.46=512.122
ТӀЛ ДАМЫТУ САБАҚТАРЫ АРҚЫЛЫ АНА ТӀЛӀН МЕҢГЕРТУ
А.Қ. Айтуарова
қазақ тілі мен əдебиет пəнінің мұғалімі
Павлодар қаласының № 36 экологиялық бағыттағы ЖОБББМ
Павлодар, Қазақстан
Аңдатпа
Оқу жəне тіл дамыту, тіл жаттықтыру жұмыстарын дұрыс ұйымдастыру,
өзіндік ойын жеткізу, пікірін білдіру, көзқарасын дəлелдеу мен шығармашылық қабілет-
терін қалыптастырудың тиімді жолдары қарастырылады. Тіл дамыту жұмыстарында
жаңа технологиялардың тиімділігі айқындалады.
Тірек сөздер: сөздік қор, құндылықтар, тұлға, дағды, қабілет, шығармашылық, тех-
нология.
Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ə. Назарбаевтың Қазақстан халқына
əр жылғы Жолдауларын зерделей келе, Қазақстандағы əлеуметтік жағдайлар
жылдан-жылға дамып отырғанын көреміз: ұлттық білім беру жүйесінің əлемдік
білім жүйесімен кіріктірілуі, экономикалық өсу, денсаулық мəселесі, Қазақстанның
əлемдегі бəсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы, қазақ
халқының моральдық жəне рухани құндылықтары.
Тіл дамыту жұмыстарының педагогикалық маңыздылығы бұрыннан белгілі
болса, оның өзектілігі ерекше сипат алып отыр. Тіл дамыту жұмыстары тек қазақ
тілі пəні бойынша жүргізіліп қоймауы керек, барлық оқу пəндері бойынша да
жан- жақты жүргізілуі тиіс. Оқушыларға қазақ тілін меңгерту – ойлау қабілеті мен
сауаттылығын арттыру, қазақ тілінде сөйлеп, жаза білетін дəрежеге жеткізу, қазақ
халқының əдет-ғұрпын, тарихын, тілін құрметтеуге тəрбиелеу болып табылады.
Оқушыларды қазақ тілін оқу барысында мұғалімнің қойған сұрақтарын
түсініп, оған жауап беруге, үйренген сөздерін дұрыс айтуға үйрету қажет. Бас-
тауыш сыныптың өзінен бастап ана тілін, оның қызметін ғылыми негізде
танытудың қажеттігі мақсатты түрде алға қойылады. Ана тілін жақсы меңгерген
оқушының ғана көркем əдебиетімізді қызыға оқуға, адамдармен қарым-қатынас
жасап, тіл табысуға деген бейімділігі қалыптасады, баланың мəдени өрісі қоғам
талабына сай бола түседі.
Оқушының тілін дамыту жұмысы, ол баланың жалпы ойын дамыту де-
ген сөз, өйткені оқушы пəнді оқып үйренсе де, өзінің істеген жұмысы, көрген –
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
5
білгені туралы күнбе – күн сөйлеп, ойын қалыптастырып отырады, яғни
оқушылардың тілін дамыту мəселесі олардың ойлау қабілетімен байланыстыры-
лып, ойлау мен сөйлеу процесінің бірлігінде ұйымдастырылады. Баланың өмірде
көргені, білгені, оқыған-тоқығаны көп болса, оның тілі де байи түседі.
Оқушының тіл байлығы ауызша түрде де, жазбаша түрде де қатар дамы-
тылуы тиіс. Ана тілі баланың ақыл-ойының дұрыс дамуына, білімді еркін жəне
оңай меңгеруіне көп жеңілдік келтіреді. Ана тілін дұрыс меңгермеген оқушы
басқа пəндерді ойдағыдай меңгере алмайды. Білгенін не сөз тауып айтып бере ал-
май, не ойын қағаз бетіне түсіре алмай қиналып жатады. Белгілі бір нəтижеге қол
жеткізу үшін баланың көркем шығармаға деген сүйіспеншілігін, қызығушылығын
арттыру қажет. Ол үшін оқу дағдыларын қалыптастырып, қазақ жəне элем бала-
лар əдебиетімен таныстыру, шығарманың тақырыбы мен идеясын (негізгі ойы,
автордың ойы, кейіпкердің сезім-күйі, əрекеттері, қарым-қатынасы), оқиға желісін,
əдеби кейіпкер, əдеби теориялық ұғымдар (теңеу, метафора, эпитет т.б.), жанр
түрлерін (əңгіме, өлең, мысал, мақал-мəтел, жұмбақ, жаңылтпаш, ертегі, аңыз,
шешендік сөз т.б.) меңгертіп, мұғалімнің басшылығымен өздеріне талдау жасатып,
еркін сөйлеуіне мүмкіндік туғызу керек. Тек ауызекі сөйлеу тілін ғана жетілдіріп
қоймай, осыдан жазбаша сөйлеу тілін де қоса қалыптастыру қажет. Оқушының өз
іс-əрекетін бағалай білуі, өзіндік ойын жеткізуі, өзіндік пікірін білдіруі, өзіндік
көзқарасын дəлелдеуі арқылы шығармашылық қабілеті қалыптасады.
Бала психикасы да үнемі дамып, өзгеріп, бір деңгейден екінші деңгейге өтіп
отырады. Баланың дамуына бірден эсер ететін күш – баланың өз белсенділігі.
Баланың дамуы мен жеке басы ретінде қалыптасуы белсенділік арқылы жүзеге
асатынын білеміз. Дамыта оқытудың В.В. Давыдов жасаған жүйесінің де көзде-
ген мақсатқа жетуі тек баланың белсенділігіне байланысты. Сондықтан бұл
жүйенің əдіс-тəсілдері оқушының белсенділігін ұйымдастырып, көмектесіп
оты- руды көздейді. Дамыта оқытуда баланың ізденушілік-зерттеушілік əрекетін
ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Ол үшін бала өзінің бұған дейінгі білетін
амалдарының, тəсілдерінің жаңа мəселені шешуге жеткіліксіз екенін сезетіндей
жағдайға түсу керек. Содан барып, оның білім алуға деген ынта-ықыласы артады,
білім алуға əрекеттенеді. Əр оқушыға өз ойын, пікірін айтуға мүмкіндік беріледі,
жауаптары тыңдалады. Оқушының шығармашылық қабілеті де оның ойлау мен
тəжірибешілік əрекеттері арқылы дамиды. Оқушыларға сапалы да, тиянақты
білім берудің негізі – пəнді жан-жақты игеру, оқушы санасына жеткізе білу,
шығармашылық ойлауын қалыптастыру, оқытудың белсенді əдістерін қолдану.
Оқушының тіл байлығын, ойлау қабілеттерін дамытуда Сын тұрғысынан ой-
лауды дамыту технологиясының алатын орны ерекше. Оқушылардың кез келген
мазмұн, түсінікке сыни тұрғыдан қарап, екі ұйғарым, пікірдің біреуін таңдауға,
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
6
сапалы шешім қабылдауға үйретеді. Бұл жерде оқушыны тыңдау, қате пікірді
бірден жоққа шығармай, оқушылардың өзара пікір алмасуы барысында түзетіледі.
Эр оқушы өзінің ой-пікірі бар тұлға екенін сезінуге, əрі оқу үрдісінің өзіне де,
мұғалімге де бірдей ортақ еңбек екенін түсініп, өзін еркін ұстауына мүмкіндік
беретіндей жағдай туғызады.
Тіл дамыту жұмыстары – оқушылардың барлық пəндер бойынша, ауыз-
ша, жазбаша тілін дамытып, сөздік қорын қалыптастыруға бағытталған біртұтас,
бірлескен іс-əрекеттер арқылы іске асырылады. Тіл дамыту шаралары оның
əдістемесін жетілдіріп, берік қалыптастырғанда ғана оң нəтиже береді. Оқушылар
ауызша жəне жазбаша түрде өздерінің жəне біреудің ойын грамматикалық жəне
стилистикалық тұрғыдан дұрыс, мазмұнды да мəнді білдіруге ұмтылады. Тіл
дамыту сабақтары арқылы оқушының сөйлеу мəдениеті жетіліп, тілдік қарым-
қатынасқа еркін түсетін болады. Оқушылар тілдің фонетикалық, лексикалық
жəне грамматикалық заңдылықтары мен ережелерін үйренумен қатар, олардың
сөйлеу мəдениеті жетіле түседі. Сондықтан ана тілін тіл дамыту сабақтары арқылы
меңгерту балалардың білімге деген ынта-жігерлерін дамытады.
Тілдің құндылықтарын қалыптастыру барлық кезеңдерде де өзекті мəселе
болып келген балалардың тілі дамыған сайын мұғалімнің жетекшілігі азайып,
жаттығуларды оқушылар өз бетімен орындайтын болады..Барлық жаттығулар
оқушылардың тілін дамытуға бейімделе жүргізілуі тиіс. Тіл сабағы негізінен
оқушыларымызға тілімізді меңгертуді мақсат етіп қойды. Олай болса, оқу мен
жазу сабақтарында əдеби тіліміздің нормаларын сақтау дағдысы бірдей дəрежеде
берілуі қажет [1].
Түрлі жаттығулар жүйесін жүргізу нəтижесінде балалардың қазақ тілінен
алған білімі жетілдіріледі, өздігінен жұмыс істеудің машықтары қалыптасады.
Кейде сабақтың мазмұны, ережесі оқушыларға дұрыс жеткізілмесе, оқушылар
қызықпайды, зейін қойып тыңдамайды. Сондықтан да оқушылардың та-
ным қабілетін, логикалық ой-өрісін кеңейтіп, сабаққа ынтасын арттыруда
шығармашылық жұмыстарды ұтымды пайдаланудың маңызы зор.
Оқушылардың ауызекі сөйлеу тілін, тіл мəдениетін арттыру мен дамыту, са-
палы білім беру – қазіргі кезде мектеп мұғалімдерінің, тіл мамандарының алдын-
да тұрған басты міндеттердің бірі. Қазіргі заман талабына сай білім беру үрдісі
жеке тұлғаға қарай бағыттай отырып, тұлғаны жан-жақты дамытуға, шығарма-
шылықпен айналысуға жол ашып отыр. Алайда осы іс-шаралардың барлығы
мұғалімнің ұйымдастыруы мен шеберлігінің нəтижесінде іске асырылады.
Тіл дамыту жұмыстары – қазақ тілі сабағында оқушыларды сөзді дұрыс
қолдана білуге, оз ойын орнықты жеткізуге, еркін сөйлей білуге жетелейтін тəсіл.
Тіл дамыту мақсатында жүргізілетін жұмыстар оқушының ойлау қабілетіне,
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
7
сондай-ақ өз ойын жеткізе білуіне, шығармашылық ізденісіне жол ашады.
Оқушының білімі ғана жетіліп қоймайды, сондай-ақ қабілетінің, талантының
ашылуына түрткі болады. Тіл дамытудың басты құралы сөздік қорда жатады.
Оқушының сөздік қорының неғұрлым көп болуы жəне оны тиімді қолдана
білуі жүйелі еңбекті қажет етеді.
Ана тілін үйретуде басты мақсат – тіл дамыту болса, сабақ барысында көздейтін
мақсат – оқушылардың сөйлеу тілін, сауаттылығын таныту, тілді үйретуде əдіс-
тəсілдер, оны қызықтырып оқыту амалдары арқылы еркін сөйлей білу дағдыларын
қалыптастырып, оқушылардың сөздік қорын байытып, еркін сөйлей, оқи, жа-
за білуге үйрету болады..Еркін сөйлеп, ойын жеткізу үшін оқушының жеткілікті
сөздік қоры болу керек, əрі байланыстырып сөйлем құрау заңдылықтарын оқушыға
ереже түрінде емес, əр сабақта тəжірибе түрінде меңгертіп, дағды қалыптастыру
қажет [2].
Тілдесім əрекетіне жету үшін жеткілікті сөздік қор болуы да маңызды. Сөздік
қоры мол оқушының өз ойын екінші адамға жеткізу қиынға соқпайды. Сондықтан
оқушының сөздік қорын байытуға үлкен мəн беру керек. Балалардың əр түрлі
тақырыпта əңгімелеу, диалог, жатқа айту кезіндегі сөз мəнері, дұрыс дыбыстауы
есепке алынып отырады. Дұрыс сауатты жазуға оқушының ауызша жəне жазбаша
ойын, грамматикасын жəне стилистикасы жағынан дұрыс сөйлем құрап, жүйелі
сөйлеуге үйретеді. Мұғалім оқушының ауызша жəне жазбаша тілін дұрыс да- мы-
туда грамматикалық ережелерді жақсы білуге, тыныс белгілерін дұрыс қоюға
үйретіп, көркем əдебиетті көп оқуға бағыт беріп, оның үлгісін көрсетіп отыруы
тиіс. Əр мұғалім тіл ұстарту жұмыстарын шығармашылықпен жүргізіп, дұрыс
ұйымдастыра білсе, ол оқушының күнделікті өмірдегі құбылысты жан-жақты
түсіне білуіне, білген нəрселерін ауызекі сөздерінде қолдануға жағдай жасайды.
Тіл дамыту сабақтарын жүйелі өткізу бүгінгі күнгі өзекті мəселелердің бірі.
Тіл дамыту жұмыстарының негізгі мақсаты оқушыларды ауызша жəне жазбаша
түрде өздерінің жəне біреудің ойын грамматикалық жəне стилистикалық тұрғыдан
дұрыс, мазмұнды да мəнді білдіруге қаруландыру болып табылады. Тіл ұстарту
жұмыстарының мақсаты кең жəне жұмыс түрі шексіз деп білеміз.
Білім берудің негізгі мақсаты – білім мазмұнының жаңаруымен қатар,
оқытудың əдіс тəсілдерімен əртүрлі құралдарын қолданудың тиімділігін артты-
руды талап етеді
Осындай мəні мен маңызы зор өзекті мəселелердің бірі – оқушы тілін да-
мыту дедік. Себебі оқушылардың берілген білімді саналы түрде ұғынып, ойының
дəлдігі, өмірге көзқарасының қалыптасуы, өз бетінше білім алуға дайындығы,
басқа ғылым негіздерін меңгеру нəтижелері ана тілінде сөйлеу деңгейіне байла-
нысты.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
8
Əдебиеттер
1. Балақаев М. Қазақ тілінің стилистикасы / М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. Тома-
нов, Б. Манасбаев. – А., 1984.
2. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы / С. Рахметова. – А., 1991.
3. Айтмамбетова Б.Р. Жаңашыл педагогтар идеялары мен тəжірибелері / Б.Р. Айт-
мамбетова. – А., 2002.
4. Əлімжанов Д. Қазақ тілін оқыту методикасы / Д. Əлімжанов, Ы. Маманов. – Ал-
маты, 2000.
5. Əбілқаев А. Қазақ тілін оқыту əдістемесі / А. Əбілқаев. – Алматы: Санат, 2005. –
120 б.
Обучение родному языку через уроки развития речи
С.К. Айтуарова
учитель казахского языка и литературы,
СОШ №36, г. Павлодар, Казахстан
Аннотация
Чтение и развитие речи, как правильно организовать работу по развитию речи, донести свои
мысли, высказать свое мнение и свои творческие способности. В развитии речи выявляются новые
виды технологии.
Ключевые слова: словарный запас, ценность, личность, навык, способность, творчество, тех-
нология.
Teaching the native language through the lessons of speech development
S.K. Aytuarova
Teacher of the Kazakh language and literature,
secondary school №36 Pavlodar, Kazahstan
Summary
Reading and developing the speech, how to organize language exercises correctly. Deliver own
thoughts, share opinion and creative abilities. New technologies can be discovered through developin
g the
speech.
Keywords: vocabulary, aperson, value, skills, creativity, technology
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
9
УДК 371.311.5
ҚҰЗЫРЕТТӀЛӀКТӀ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ТОПТЫҚ ЖҰМЫС МƏНӀ
Қ.Б. Дощанова
Павлодар қаласының №36 экологиялық бағыттағы ЖОБББМ
қазақ тілі мен əдебиет пəнінің мұғалімі
Павлодар, Қазақстан
Аңдатпа
Мақалада топтық жұмыс арқылы жеке тұлганы қалыптастыруға бағытталған
құзыреттілік мəселесі қарастырылып, оны тəжірибеде қолдану аясы анықталған.
Тірек сөздер: топтық жұмыс, құзыреттілік, тілдесім, педагогика, педагог.
Қазіргі таңда мемлекеттік тілді оқытуда жаңа идеяларды əр сабақта жан-жақты
қолданып, жаңаша оқытудың тиімді жолдарын тауып, жүйелі түрде қолдану – за-
ман талабы. Білім беру жүйесіндегі негізгі екпін құзыреттілік мəселесіне ауысып
отырғаны аян. Сондықтан тəлімгерлердің құзыреттіліктің түрлі қырымен таныс
болуы білім беру жүйесінің негізгі мақсатына айналғаны белгілі. Топтық жұмысты
алуды жөн көрдік. Қазіргі білім беру саласының ағымы тілдесім негізінде қарым-
қатынас мəселелерін шешуді талап етеді. Олар:
– ақпарат алмасу;
– топта белсенді жұмыс жасау;
– сапалы пікір беру;
– жалпы позицияны білдіру;
– бірлесе шешім қабылдау.
Тілдесім негізіндегі аталмыш мəселелерге тəлімгердің мүлткісіз қол
жеткізуінде топтық жұмысқа құрылған тапсырмалар желісі тиімді болмақ. Топтық
жұмыстың маңызы жалпыға ортақ тапсырмалар орындау барысында туындайтын
ұжымдық ойлаумен ұштасады. Сабақ сəттілігі білімаралық қатынас барысындағы
мынадай факторларға байланысты:
– топ қатысушыларының психологиялық ерекшеліктері мен топта жұмыс
жасау ережелерін меңгеру деңгейімен;
– ұжым мүшелерінің бір-біріне шығармашылық жақтан байланыстылығын
сезіну деңгейімен;
– топтың танымдық қызметін анықтауға арналған оқу материалының нақты
жəне сəтті алынуымен;
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
10
– топтық сабақтың сапалы ұйымдастырылуымен.
Жоғарыда көрсетілгендермен қатар қатысушылар арасында түрлі қарым-
қатынасқа түсу барысындағы өзіндік міндеттермен жүктелген арнайы рольдердің
бөлініп берілуі де назарда болу керек [1, 62].
– модератор (топтағы жұмысты ұйымдастрады, қатысушылардың барлығы-
ның қарым-қатынасқа түсіп байланыс жасауына ықпал етеді):
– баяндамашы (топ жұмысын ұсынады);
– тіркеуші (қатысушылардың пікірін, ұсыныстарын, болжамдарын тіркейді);
– хронометршы (тапсырмаға берілген уақытты қадағалайды).
Сабақ берудің жаңа қырларын анықтауды көздеген ғалымдар «топ мүшелерін
білім алушылар арасындағы тығыз қарым-қатынасты талап ететін арнайы рөлдерге
бөлу арқылы əлеуметтік жаңашылдықтарға жəне бір-біріне тəуелділік сезімін
орнатуға болатынын айтады» [2, 88].
Жоғарыда айтылғандарды басты назарға ала отырып сөйлесім тілдесім
қызметі арқылы іске асатын бірлесе атқаратын жұмыс барысындағы топ жұмысын
жүзеге асырудың жан-жақты үлгісін ұсынамыз:
– қатысушылардың əрқайсысының өз идеясын, болжамын, арнайы жұмыс
парағына жазылған өзіндік көзқарас нұсқасын ұсыну керек;
– ұсынылған идеяларды талқылау жəне топтық шешімді өңдеу қажет;
– баяндама негізінде немесе визуалды сипатта (кесте, коллаж т.б.) жұмыс
«өнімін» беру қажет;
– өзге топ алындында өз «өнімдерін» ұсыну жəне соған сай есеп беру.
Бірлескен оқу тапсырмасы барысында топ мүшелері қарым-қатынасқа
түскен тілдесім негізінде арнайы тілдік құралдарды таңдап жұмсауға машығады.
Тілдесім қызметінің барлық түріне (аудиолық, сөйлесім, оқылым, жазылым) тəн
жаңашылдықты меңгереді. Адамдар арасындағы қарым-қатынастың психоло-
гиялық механизмін танып біледі.
Топтық жұмысқа қатысушыларға қойылатын мынадай талаптар бар:
– өз көзқарасын нақты жəне дəлелді айта білу;
– топтағы қатарластарының пікірін тыңдай білу жəне олардың құқығы мен
пікіріне ізеттілік таныту;
– түсініспеушілік жағдайдың орын алуына жол бермей жан-жақты пікірде
болу.
Топ ұжымның іске асуына тек білім, алынған мəтін желісі, тапсырма-
лар деңгейі, қатысушылармен қатар тиімді қатынасқа жетелейтін сабақ өтетін
орынның дайындығына да үлкен мəн беру керек.
– əр топ барлық қажет құжаттармен қамтамасыз етілу керек.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
11
Атап айтсақ, дидактикалық материалдар, топтағы жұмыс ережелері жазылған
ақпараттар, жазба жұмыстарына арналған қағаздар т. б.
Топтық жұмыс арқылы мəдениеттілікке, сөз дəлдігін, нақтылығын ұстанған
тілдік ортаны қалыптастыруға ықпал ететін шаралар атқаруға болады. Ол əсіресе
мəтінмен жұмыс жасауға арналған сабақтарда айтарлықтай нəтиже бермек. Білім
алушылардың қарым-қатынастық құзыреттілігін дамытуда да қажет-ақ. Мұндай
қарым-қатынас В.А. Чибухашвилише айтсақ, құзыреттілік танымының ең жоғарғы
деңгейіне жетелейді [3, 414].
Бірлесе атқарған шаралардың сəттілігі алынып отырған мəтінмен байла-
нысты. Ол кемі екі талапқа сай болу керек. Олар:
– мəтінде қарастырылатын мəселе топ мүшелері үшін өзекті болу керек;
– мəтін тілі эмоционалды жəне қызықты болу керек.
Мəтінмен жұмыс жасау барысында қатысушыларды бірнеше кіші топтарға
(3–5 қатысушыдан) бөлеміз. Олар берілген мəтінге арнайы талдау жасайды. Əр
топтың баяндамасында мəтінге түрлі талдаулар жасала отырып, сол арқылы
бірнеше түсінік қалыптастыруға болады.
Мəтінді меңгеру барысында мыналарға назар аудару қажет:
– мəтін өзектілігі;
– мəтін тақырыбы;
– тақырыпты дайындау барысындағы автордың қарым-қатынастық мақсаты;
– үштік бірліктен құрылған мəтіннің басты идеясы: тақырып – қарым-
қатынас мақсаты – сөйлеудің басты типі.
Мəтінмен жұмыс жасау барысында түрлі тапсырмалар орын алады.
Мəселен, Қазақ тілінің лексикологиясына қатысты «сөз мағынасының
типтері» тақырыбын меңгертуде дəріс материалдарын меңгергеннен кейін өзіндік
сыни көзқарасын қалыптастыру мақсатында топтық жұмысқа қатысты мынадай
тапсырмалар желісін беруге болады.
Кестеде көрсетілген 6 бөрікке тыңдаушыларды 6 топқа бөліп, түрлі тапсыр-
малар желісін беру керек.
№1 тапсырма. Қара қалпақ
.
– Сыни көзқарас, ғылымда бірізділік жоқ...
– Əдемі, сұлу сөз əлеуметтік ортаға қажеті жоқ...
Ескерту: Мына қағидаларды ұстаныңыз.
– Сөз мағыналарының типтеріне қатысты ғылыми пікірлерді сынау
– Сөздерді тура мағынада жұмсаған ауызекі сөйлеу стиліне қойылатын
талап.
№2 тапсырма. Ақ қалпақ
.
– Қазақ тілінің лексика-семантикалық жүйесі.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
12
– Сөз мағынасын ашу.
№3 тапсырма. Қызыл қалпақ
.
– Əдемі, сұлу сөз символы – мағына.
– Эфемизм жəне мағына.
– Ауыс мағына, фразеологиялық байлаулы мағына, синтаксистік шартты
мағына – сөз өнері негізі.
Пəнаралық байланыс.
Əдебиет.
№4 тапсырма. Көк қалпақ
.
– Əр топтың нақты, дəл жауабын бағалау;
– Уақыт үнемділігін ескеру;
– Ұсынылған шешімдердің маңыздылығы;
– Шығармашылық деңгей;
– Сыни ойлау сапасы;
– Дивергенттіліктің көрінісі;
– Рефлекция.
Ескерту: Сіздер жетекшісіздер.
№5 тапсырма. Сары қалпақ
.
– Сөз мағынасын білу – сауаттылық кепілі.
– Əдемі, сұлу сөз – эмоциональды интелект негізі.
Ескерту: Барлық бөріктер тобының пікірін қолдау.
№6 тапсырма. Жасыл қалпақ
.
– Мағына – əмбебеп категория.
– Сана, ұғым, ой = адам.
Ескерту: Ой-толғамдарыңыз шығармашылық сипатта болу керек.
Бұл тапсырмалар арқылы студенттер топтық жұмыста қоғамдық-əлеуметтік
ортаға бейімделеді. Өздігінен іздену, ойын еркін жеткізе білу, жеке тұлғаны
қалыптастыруға бағытталған құзыреттілік мəселесін жан-жақты ұғынуға көмек-
теседі. Сондай-ақ тұлғаның бойында білім, дағды, іскерлік, ерік күш-жігердің
орын алуына көмектеседі.
Бұдан басқа тақырыпқа сай А. Құнанбаевтың он бесінші қара сөзінің аудио-
жазбасын тыңдатып, соған сай мынадай тапсырмалар беруге де болады:
№1 топқа
.
Тапсырмалар желісі: сөз, құмарлық, кісі, өмір сөздеріне ассоциограмма
құрыңыз.
– Өзіндік жұмыс арқылы алынған ақпараттарды көркем шығармадағы мы-
салдар желісімен талдай отырып рухани құзыреттілікті дамыту.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
13
Оқытудың мазмұны оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай болуы тиіс. Алай-
да оқылатын материал үнемі оңай, жеңіл – желпі орындалатындай болуы қажет
деген ұғым тумаса керек. Оқыту үрдісінде шамасы жететін қиыншылықтарды өз
күштерімен жойып отыруға оқушыларды мəжбүрлеген жөн. Өйткені қиындыққа
кездеспейінше, ойлау белсенді қызмет атқара алмайды. Ал, екінші жағынан, ша-
масы жетпейтін қиындыққа кездессе, ой тежелуге ұшырайды, ерік күші мұқалады.
Ендеше бұдан шығатын қорытынды – сабақтың түсінікті болуы шарты. Сабақтарда
көрнекілікті қолданғанда да басы артық, тым көп көрнекілік те балалардың зейінін
жинақтау, тұрақтандыру емес, керісінше, аландатып зианын тигізуі мүмкін.
Педагогиканың талабы бойынша сауат ашудың бірінші күнінен бастап – ақ оның
тəрбиелік мəніне зор көңіл бөлінеді.
Қорыта айтқанда, тұлғаның бойында білім, білік, дағды, іскерлік, ерік күш-
жігерді қалыптастыру үшін тек жекелеген тапсырмалармен шектелудің қажеті жоқ.
Керісінше топтық жұмыс арқылы ол қоғамдағы əлеуметтік ортаға бейімделеді.
Өзін ортада ұстап, өз пікірін білдіріп, кез келген мəселеден тартынбай «білім»,
«білік» жəне «дағды» арқылы жеке тұлға ретінде қалыптаса алады.
Əдебиеттер
1. Ковылева Ю.Э. Реализация модели образовательного процесса на основе деятель-
ностного подхода при организации групповой работы старшеклассников / Ю.Э. Ковылева
// Профильная школа. – 2009. – №2. – С. 59-63.
2. Джонсон Д.В. Новый круг обучения: учебное сотрудничество в классе и в школе
/ Д.В. Джонсон, Р.Т. Джонсон, И. Холубек // Гражданское образование. Содержание и ак-
тивные формы обучения / под ред. Н. Воскресенской, С. Штехера. – М., 2006. – С. 86-92.
3. Қадашева Қ. Қазақ тілі: оқытудың тиімді əдістемелері / Қ. Қадашева. – Алма-
ты, 2000.
Значение групповой работы в развитии компетентности
Қ.Б. Дощанова
учитель казахского языка и литературы, СОШ №36, г. Павлодар, Казахстан
Аннотация
В статье рассматриваются вопросы формирования компетентности личности через группо-
вую работу и их применение на практике.
Ключевые слова: групповая работа, компетентность, беседа, педагогика, педагог, образо-
вание.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
14
The value of collaboration in the development of competence
Қ.Б. Дощанова
Teacher of the Kazakh language and literature, secondary school №36 Pavlodar, Kazahstan
Summary
The article deals with the formation of competence of the individual through group work and their
application in practice.
Keywords: group work, competence, conversation, teaching, teacher, education.
УДК 371.312.3
ФОРМИРОВАНИЕ ТРУДОВЫХ И КУЛЬТУРНО-ГИГИЕНИЧЕСКИХ
НАВЫКОВ У ДЕТЕЙ С НАРУШЕНИЯМИ ИНТЕЛЛЕКТА
Е.В. Теплова
воспитатель, ГККП «Детский сад №39 города Павлодар
коррекционного типа для детей с нарушениями интеллекта»,
г. Павлодар, Казахстан
Р.Ш. Тетенова
воспитатель, ГККП «Детский сад №39 города Павлодар
коррекционного типа для детей с нарушениями интеллекта»,
г. Павлодар, Казахстан
Аннотация
В данной статье авторами рассматривается развитие трудовых и культурно-
гигиенических навыков у детей с нарушениями интеллекта, как индивидуальная потреб-
ность к формированию здорового образа жизни.
Ключевые слова: индивидуальное развитие, здоровый образ жизни, правила личной
гигиены, трудовые навыки.
В дошкольном возрасте у детей есть потребность трудиться и развивать
труд через элементарную трудовую деятельность, которая связана с культурно-
гигиеническими умениями. В зависимости от возраста у детей формируются
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
15
культурно-гигиенические навыки, связанные с трудом по самообслуживанию,
трудом в природе и ручному труду.
Образовательная область «Здоровье» в детском саду требует от нас, воспита-
телей, формирования у детей привычки к здоровому образу жизни, которые всег-
да стоят на первом месте. В работе с детьми нужно стремиться к тому, чтобы вы-
полнение правил личной гигиены стало для них необходимым и постоянным. Де-
ти должны понимать, что, соблюдая правила личной гигиены, они проявляют ува-
жение к самому себе, к окружающим, ведь уход за собой дарит человеку ощущение
красоты, чистоты и здоровья.
В воспитание культурно-гигиенических навыков и самостоятельности вхо-
дят такие задачи:
1. Обучить выполнять доступные возрасту гигиенические процедуры в дет-
ском саду и дома;
2. Научить соблюдать самостоятельность или после напоминания взрослого
элементарные правила культуры поведения во время еды;
3. Формировать элементарные представления о необходимости соблюдения
правил гигиены в повседневной жизни в детском саду и дома;
4. Научить замечать непорядок в одежде и устранять его при небольшой по-
мощи взрослых;
5. Активно взаимодействовать с родителями по вопросам воспитания куль-
турно-гигиенических навыков;
6. Заинтересовать родителей в согласовании требований к воспитательному
процессу;
7. Заинтересовать родителей ребенка в освоении культурно-гигиенических
навыков.
Для успешного воспитания культурно-гигиенических навыков необходимо
использовать педагогические приемы с учетом возраста детей: прямое обучение,
показ, упражнения с выполнением действий через дидактические игры, постоян-
ное напоминание детям о необходимости соблюдать правила гигиены и постепен-
ное повышение требований к ним. Нужно добиваться от дошкольников точного и
четкого выполнения действий, их правильной последовательности.
К моменту поступления в специальные дошкольные организации дети с на-
рушением интеллекта беспомощны в самообслуживании и не владеют культурно-
гигиеническими навыками. В этом виноваты родители, потому что с их стороны
идет чрезмерная опека. Воспитание культурно-гигиенических навыков и навыков
самообслуживания – важная роль в охране здоровья детей. При воспитании куль-
турно-гигиенических навыков идет не только усвоение правил и норм поведения,
но и процесс социализации.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
16
Для формирования у детей культурно-гигиенических навыков и навыков са-
мообслуживания в специальных дошкольных организациях мы, воспитатели, соз-
даем специальные условия:
1. Проводим специальные педагогические занятия по воспитанию данных
навыков.
2. Используем на занятиях естественные бытовые ситуации, различные игры
и игровые упражнения. Сопровождаем участие ребенка во всех процессах поло-
жительными эмоциями, стимулирующими интерес к формированию культурно-
гигиенических навыков и навыков самообслуживания.
В процессе формирования культурно-гигиенических навыков мы используем
игры с бытовыми предметами, с образными игрушками, создаем разнообразные
ситуации (укладывание куклы спать, кормление кукол, мытье рук куклы с мылом,
без мыла, цепочки игровых действий: раздевание и одевание, сервировка куколь-
ной посуды и другое). Еще мы используем песенки, потешки, литературные произ-
ведения, разнообразные сюжетные картинки, символы.
По мере приобретения навыка помощь взрослого сокращается, а самостоя-
тельность детей увеличивается. Мы, взрослые, только наблюдаем за тем, как ребе-
нок выполняет процедуру, показывает правильное действие.
Навыки детей становятся прочными, если их постоянно закреплять в разных
ситуациях. Главное, чтобы детям было интересно. Важным условием для успешно-
го воспитания самостоятельности является единство требований со стороны вос-
питателей и родителей. Обязанность родителей – постоянно закреплять гигиени-
ческие навыки, воспитываемые у ребенка в детском саду. Важно, чтобы взрослые
подавали ребенку пример, сами всегда их соблюдали. Потому необходимо, чтобы
правила и требования в детском саду не отличались от правил и требований дома.
Правила поведения ребенка за столом:
1. Правильно сидеть за столом, аккуратно есть, тщательно и бесшумно пере-
жевывать пищу.
2. Уметь пользоваться салфеткой, столовыми приборами.
3. Учить тому, что, чем и как едят (хлеб, котлета, салат, запеканка).
Правила умывания:
1. Завернуть рукава одежды;
2. Поднести руки под струю воды. Намыливать ладони до образования пены,
потереть ими друг о друга;
3. Смыть мыло под струей воды;
4. Снять полотенце;
5. Насухо вытереть лицо и руки (называют части тела и лица, которые выти-
рают);
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
17
6. Предложить посмотреть в зеркало: «Вот какой я красивый!».
Все действия сопровождать разговором, использовать прямое обучение, по-
каз, упражнения с выполнением действий в процессе дидактических игр.
Правила одевания и раздевания:
1. Научить детей самостоятельно снимать одежду и обувь;
2. Расстегивать и застегивать пуговицы спереди;
3. Знать порядок раздевания и аккуратно складывать снятую одежду;
4. Самостоятельно надевать на себя одежду и обувь в нужном порядке.
Формирование правил поведения:
Начав одеваться, не отвлекайся игрой. Аккуратно убирать одежду. Во вре-
мя всего процесса одевания или раздевания приучать детей к самостоятельности.
Правило пользования расческой:
1. Знать свою расческу и место, где она лежит;
2. Учить спокойно относиться к процедуре причесывания, повторяя ее по ме-
ре необходимости;
3. Позволять ребенку проявлять самостоятельность «Я сам!».
4. Переносить навык использования расчески в игровую ситуацию ( с куклой,
повторяя знакомое действие в сюжетно-ролевой игре);
5. Исключить возможность использовать чужую расческу.
Правила пользования носовым платком:
1. Знать назначение носового платка. Не использовать его как предмет игры;
2. Спокойно относиться к процедуре использования платка по назначению;
3. Находить носовой платок в кармашке платья, кофты, рубашки;
4. Самостоятельно достать платок из кармана и вытирать самому себе нос
(при необходимости обращаться за помощью к взрослому);
5. Постепенно формировать умение разворачивать и сворачивать платок, ак-
куратно класть его в карман;
6. Обращать внимание на чистоту носового платка.
Правила поведения посещения туалета:
1. Закрепить умение проситься в туалет;
2. Прививать элементарные культурно-гигиенические навыки;
3. Учить пользоваться туалетной бумагой.
Для успешного формирования и закрепления навыков гигиены нужно соче-
тать словесный и наглядный способы, использовать специальные наборы матери-
алов по гигиеническому воспитанию в детском саду, разнообразные картинки.
Для закрепления результатов мы в своей работе используем: прямое обуче-
ние, показ, упражнения с выполнением действий в процессе дидактических игр,
постоянное напоминание детям о необходимости соблюдения правил гигиены.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
18
Планируемые результаты. Дети:
1. У ребенка должны быть сформированы культурно-гигиенические навыки
по его возрасту:
2. Ребенок способен самостоятельно выполнять доступные возрасту гигие-
нические процедуры и в детском саду, и дома;
3. Самостоятельно или после напоминания взрослого соблюдать элементар-
ные правила поведения во время еды, умывания;
4. Иметь элементарные представления о необходимости соблюдения правил
гигиены в повседневной жизни в детском саду и дома;
5. Уметь замечать непорядок в одежде и устранять его с помощью взрослого;
6. Ребенок с желанием и интересом принимает участие в играх, которые по-
могают формировать культурно-гигиенические навыки.
Участие родителей:
1. Родители готовы и способны активно сотрудничать с педагогами детских
садов по вопросам воспитания культурно-гигиенических навыков;
2. Принимать активное участие в жизни группы;
3. Проявлять личную заинтересованность к воспитательному процессу;
Методы изучения результатов:
1. Наблюдение за детьми.
2. Анкетирование родителей.
3. Беседы.
Труд – одна из форм существования человека в современном обществе, фор-
ма проявления личности.
Процесс формирования личности ребенка начинается с первых дней его жиз-
ни. Самым основным механизмом нравственного воспитания малыша является
среда его пребывания: семья и детский сад. Какова роль детского сада в процессе
нравственно-трудового воспитания?
Основными задачами нравственно-трудового воспитания являются: станов-
ление гармоничной личности, готовой стать полноценным членом современного
общества, умеющим справляться с поставленными задачами, находить нестан-
дартные решения развития трудолюбия, уважения к результату труда, к чужому
труду. Развитие скромности, терпеливости, усидчивости, целеустремленности, от-
ветственности за начатое дело. Раскрытие и развитие творческого потенциала в ре-
бенке. Привитие интереса к общественно-значимому труду. Формирование поло-
жительного отношения к труду, как к жизненно необходимому процессу.
Роль семьи в нравственно-трудовом воспитании дошкольников. К окружа-
ющему миру ребенок выстраивает свое отношение, что он ежедневно наблюдает
в своем естественном окружении. Семья является базовым окружением ребенка,
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
19
в котором происходит основное формирование его личностных качеств и убежде-
ний. Родители для ребенка являются более авторитетными в сравнинии с педаго-
гами и воспитателями, ребенок испытывает к ним больше доверие и придает боль-
шое значение их словам и поступкам. Чрезмерная опека над ребенком, отстране-
ние его от любого типа работы. Стремление помочь ребенку и выполнить за него
поставленные задачи формируют в ребенке такие качества, как нерешительность,
лень, отсутствие интереса к делу, безответственность. Попадая в детский сад, ре-
бенок испытывает сильнейший стресс, так как он становится активным участни-
ком трудового процесса. Ребенок не понимает, почему он должен выполнять по-
ставленные задачи, если в семье отсутствовало трудовое воспитание, часто дети
замыкаются в себя, плохо идут на контакт с воспитателями и педагогами. Прео-
доление данных комплексов требует значительных усилий как со стороны педа-
гогов, так и со стороны родителей. Вот почему нравственно-трудовое воспитание
дошкольников необходимо начинать с раннего возраста и именно в кругу семьи.
Роль нравственно-трудового воспитания в детском саду. Детский сад призван
корректировать воспитательный процесс, выявляя ошибки родителей и принимая
должные меры по их устранению. Детский сад является первым вне семейным вос-
питательным механизмом, в рамках которого реализуется нравственно-трудовое
воспитание детей. Процесс трудового воспитания в детском саду помогает ребен-
ку не только усвоить основные моральные принципы, понять важность труда, но и
получить определенные трудовые навыки и закрепить в реальной жизни.
Трудовое воспитание детей – процесс крайне ответственный и сложный. Лю-
бые ошибки могут проявиться через многие годы в безрезультативности деятель-
ности человека. Труд в дошкольном возрасте имеет большое значение для умствен-
ного развития детей: в процессе знакомства с назначениями, свойствами и каче-
ствами материалов и инструментов, овладение действиями с ними.
Труд также служит средством физического воспитания детей, поскольку про-
исходит развитие зрительно-двигательной координации, мелкой моторики, совер-
шенствуются движения, их координация и согласованность. Большое значение
имеет формирование произвольности движений в процессе трудовых действий.
Достижения трудовых целей, их результаты доставляют радость детям, вызывают
эмоциональный отклик.
Главными задачами трудового воспитания детей с умственной отсталостью
являются воспитание трудолюбия, потребности в труде, создание психологиче-
ской и практической готовности к труду. Важно формировать трудовую деятель-
ность детей, развивать интерес к разным формам труда, помощи старшим. Трудо-
вая деятельность детей связана с предметной и игровой. Несмотря на то, что труд
детей младшего дошкольного возраста чаще всего возникает в игре, трудовая дея-
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
20
тельность в отличие от игры является продуктивной, т. е. труд имеет результат, на-
правленный на удовлетворение потребностей самого ребенка или коллектива де-
тей и взрослых. У детей подражание трудовым действиям взрослых происходит в
игре, когда их привлекает не достижение результата, а непосредственно действие,
связанное с игрой.
Формируя у детей трудолюбие, нужно учить их ставить цель, находить пути
для её достижения, получать результат, соответствующий цели, при этом нужно
строго учитывать особенности трудовой деятельности дошкольников.
Работая над развитием трудовых навыков у детей, я составила перспектив-
ный план работы на год. Могу смело сказать, что дети моей группы проявляют жи-
вой интерес к любым видам труда. За любое поручение берутся с охотой, в основ-
ном доводят начатое дело до конца. Умеют работать сообща. В детском саду де-
ти моей группы регулярно выполняют различные виды работ: стирка кукольно-
го белья, мытье стирального материала, разные виды дежурства, труд на природе.
Я стараюсь распределить работу между детьми, объясняю, что им делать, показы-
ваю отдельные приемы.
И здесь принцип индивидуального подхода приобретает особо важное зна-
чение. Внимательно и чутко отношусь к детям, которые хотят трудиться, но очень
медленно овладевают трудовыми навыками. Считаю также, что в процессе со-
вместной работы важно не только разделение труда по его содержанию, но и уро-
вень активности взрослых и детей, степень их участия в труде.
Дети в игре и в быту стремятся подражать взрослым, охотно принимают на
себя роли шофера, повара, доктора и других знакомых им профессий. Дети уже
способны к элементарной ответственности за порученное дело, преодолевать не-
большие трудности в работе.
Для того чтобы воспитать психологическую готовность к труду у детей, не-
обходимо включать ребенка в эту трудовую деятельность. В нашем детском са-
ду имеются возможности для наиболее рациональной организации бытового тру-
да взрослых. Существуют различные пути: это непосредственная организация со-
вместной деятельности детей и взрослых, показ детям разнообразного труда взрос-
лых и объяснение его назначения.
Воспитательная эффективность ознакомления с трудом взрослых зависит не
только от того, какой труд наблюдается, но и от того, на какие его стороны направ-
ляется внимание детей. При ознакомлении детей с трудом взрослых использова-
ла иллюстрации различных профессий, орудий и продуктов труда, дидактические
игры типа «Подбери пару», «Играем в профессии» и др., рассматривание альбома
«Все работы хороши», познавательный досуг «Встречи с интересными людьми»,
организовала выставку фотографий родителей «Кем быть?», рассказы о професси-
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
21
ях (совместно с родителями), беседы, чтение художественной литературы, наблю-
дения за трудом взрослых, экскурсии (овощной рынок, стройка, парикмахерская).
В нашем районе в последнее время возвели несколько многоэтажных домов.
Мы не упустили возможность посетить места строительства и понаблюдать за ра-
ботой строителей, каменщиков, плотников, маляров, стекольщиков, неоднократ-
ные посещения помогли увидеть продвижение стройки. Все это углубляло, расши-
ряло знания детей, закрепляло старое. После таких наблюдений даже родители за-
метили, что у детей изменилось отношение к труду взрослых.
В старшей группе несколько занятий познавательного характера были посвя-
щены знакомству с трудом работников детского сада. При посещении медицинско-
го кабинета, кабинета заведующей, кухни особо подчеркивала, что весь коллектив
детского сада работает дружно, слаженно, все заботятся о том, чтобы детям в дет-
ском саду жилось хорошо.
Дети пришли ко мне в группу в четырехлетнем возрасте, и особое внимание
я уделяла развитию навыков самообслуживания у детей. Сейчас, когда дети по-
взрослели, интересно наблюдать и тем временем учить их проверять самих себя:
хорошо ли выполняются требования взрослых, не слишком ли замедляю темп, до-
статочно ли тщательно и аккуратно делают свое дело, выясняю, кто из детей спо-
собен выполнять задачу быстрее, с наименьшей затратой сил.
На этой возрастной ступени продолжаю работу по закреплению у детей при-
вычки проявлять самостоятельность в самообслуживании. Продолжаю контроль
за тем, чтобы каждая вещь была положена на определенное место, чтобы дети по-
сле игры убирали игрушки на место. Достигается это путем предъявления посто-
янных требований. Они помогают мне приучать ребят к порядку. Также стараюсь
приучать детей бережно относиться к вещам: чистить одежду, обувь. Труд по са-
мообслуживанию позволяет закрепить у детей интерес к этому виду деятельности,
желание все делать самим. Значительные коррекционные возможности, заложен-
ные в детской трудовой деятельности, позволяют успешно решать в ходе ее форми-
рования многообразные задачи умственного, физического и нравственного воспи-
тания этих детей.
Основными методами трудового воспитания детей с нарушениями интеллек-
та являются: поэтапный показ способов и последовательности выполнения доступ-
ных действий, действия совместные и по образцу, по словесной инструкции.
Выбор методов в обучении трудовым действиям зависит от возраста детей,
глубины нарушения интеллекта, состояния моторики, восприятия, внимания. Поэ-
тому важно учитывать возрастные и индивидуальные особенности дошкольников
с нарушениями интеллекта, используя различные методы и предъявляя дифферен-
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
22
цированные требования к уровню сформированности у детей различных трудовых
умений и навыков.
Важным направлением является ознакомление детей с трудом взрослых, вос-
питание интереса и уважения к нему и его результатам.
Ознакомление с трудом взрослых в условиях дошкольного учреждения начи-
нается с организации наблюдений за трудом таких близких детям людей, как няня,
воспитатель. Воспитатели подчеркивают значение этой работы: «Тетя Оля помы-
ла пол, в группе стало красиво». «Дядя Коля подметает двор, убирает мусор. Кру-
гом чисто, красиво». Воспитатели обращают внимание на инструменты и предме-
ты, как люди пользуются ими; учат детей подражать действиям взрослых, имити-
ровать их в играх. Организуют экскурсии по детскому саду: на кухню, в медицин-
ский кабинет, в прачечную. Дети знакомятся с поваром, медсестрой, дворником,
наблюдают за их действиями. Для обогащения и уточнения материалов наблюде-
ний используются беседы, рассматривание картинок, просмотр фильмов, в процес-
се которых уточняются названия наиболее простых профессий, характерные дей-
ствия, необходимые для их выполнения.
Формирование трудовых умений и навыков, связанных с разными видами
труда (самообслуживание и формирование культурно-гигиенических навыков,
хозяйственно-бытовой труд, труд в природе, ручной труд), благотворно влияет на
уровень развития детей с нарушениями интеллекта, позволяет эффективно решать
задачи социальной адаптации и социальных проб.
Ребенок с нарушением интеллекта, погруженный в трудовую деятельность,
получает возможность быть успешным, принимаемым, расширяются и конкрети-
зируются его представления о жизни и занятиях людей, о пользе и результатах их
труда, происходит развитие зрительно-двигательной координации, мелкой мото-
рики, совершенствуются движения, их координация и согласованность. В резуль-
тате формируется трудолюбие, потребность в труде, создается психологическая и
практическая готовность к труду.
К концу дошкольного возраста дети приобретают достаточно прочные ор-
ганизационные навыки, что позволяет им выполнять трудовые обязанности, при-
менять культурно-гигиенические навыки, трудиться по своему желанию, испыты-
вать радость от хорошо выполненного дела. Это подготавливает детей к участию в
более сложном труде в школе, к участию в труде взрослых. Следя за качеством ра-
боты, последовательностью ее выполнения, воспитатель подчеркивает, что любое
задание нужно доводить до конца. Он объясняет, что каждая вещь – это результат
труда, и потому ее надо беречь, а беречь – это значит заботиться о чистоте вещей,
мыть, протирать, ставить на место.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
23
Ақыл парасаты бұзылған балалардың
жəне мəдениет-гигиеналық дағдылардың қалыптасуы.
Е.В. Теплова
тəрбиеші, Павлодар қаласының ой-өрісі бұзылған балаларға
арналған түзетулік үлгідегі №39 балабақшасы, Павлодар қ., Қазақстан
Р.Ш. Тетенова
тəрбиеші, Павлодар қаласының ой-өрісі бұзылған балаларға
арналған түзетулік үлгідегі №39 балабақшасы, Павлодар қ., Қазақстан
Аңдатпа
Берілген мақалада автор ақыл-парасаты бұзылған балалардың еңбек жəне мəдени-гигиеналық
дағдылары жеке қажеттілік жəне салауатты өмір салтын қалыптастыруын қарыстарады.
Тірек сөздер: жеке дамуы, салауатты өмір салты, жеке бас гигиенасы, еңбек дағдылары.
Formation of labor, cultural and hygienic habits
in children with intellectual disabilities
E.V. Teplova
educator, Kindergarten №39 Pavlodar correction for children
with intellectual disabilities, Pavlodar, Kazakhstan
R.Sh. Tetenova
educator, Kindergarten №39 Pavlodar correction for children
with intellectual disabilities, Pavlodar, Kazakhstan
Summary
In this article the author examines the development of labor, cultural and hygienic habits in childr
en
with intellectual disabilities, as an individual need to promote healthy lifestyles.
Keywords: personal development, healthy living, personal hygiene, labor skills.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
24
УДК 37.034
ПРЕСТУПЛЕНИЯ ПРОТИВ НРАВСТВЕННОСТИ
С.Т. Иксатова
д.ю.н., доцент, Павлодарский государственный
педагогический институт, г. Павлодар, Казахстан
Аннотация
В статье обосновывается ряд концептуальных научных и практических положений
и рекомендаций, направленных на повышение эффективности мер по предотвращению
преступлений против нравственности, проведен их анализ, исследованы причины и усло-
вия, порождающие эти преступления.
Ключевые слова: преступление, нравственность, поведение, поколение, предупре-
ждение, профилактика, анализ, разработка.
Специалисты в области права понятие общественной нравственности рас-
сматривают, прежде всего, в контексте определения объекта преступлений, пося-
гающих на нее. Скажем, А.Б. Мельниченко отмечает, что общественная нравствен-
ность – это совокупность общественных отношений, обеспечивающих соблюде-
ние норм и правил поведения, представлений о чести, долге, справедливости, до-
бре и зле, сложившихся в обществе [1]. Другие известные специалисты-правоведы,
например, Э.Ф. Побегайло считает, что общественная нравственность – это го-
сподствующая в обществе, выработанная населением система правил поведения
(норм), идей, традиций, взглядов о справедливости, долге, чести, достоинстве [2].
А.В. Наумов также определяет общественную нравственность как объект престу-
плений – принципы и нормы поведения людей в обществе, выражающие представ-
ления о добре и зле, справедливости, общественном долге, гражданственности
и т.п. [3]. При этом общественная нравственность рассматривается в одном слу-
чае как система норм и правил поведения, идей, традиций, взглядов об общечело-
веческих ценностях, в другом как совокупность общественных отношений, обе-
спечивающих соблюдение норм и правил поведения. Особых различий как в пер-
вом, так и во втором случае не видно. Все вышеперечисленные категории: честь,
долг, справедливость, добро охватываются одним понятием – общечеловеческие
ценности. Поэтому, на наш взгляд, применительно к рассматриваемой группе пре-
ступлений понятие нравственности следует изложить следующим образом. Нрав-
ственность – совокупность общечеловеческих ценностей, приобретаемых челове-
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
25
ком в ходе своего развития и направленных на реализацию собственных потреб-
ностей. С чем связан такой детальный подход к определению морали и обществен-
ной нравственности среди специалистов-правоведов? Вероятно, ответ заключается
в том, что правильное определение предмета исследования предоставляет возмож-
ность точно определить и юридическую природу конкретного преступления. Без
адекватного понимания объекта преступления
*
невозможно правильное размеще-
ние норм, предусматривающих уголовную ответственность за различные престу-
пления в соответствующих главах Уголовного кодекса.
В контексте нашего исследования все посягательства на общественную нрав-
ственность можно подразделить на такие виды, как: а) аморальный проступок;
б) административное правонарушение; в) преступление. Они различаются между
собой по тяжести нарушений общественных отношений, являющихся содержани-
ем общественной нравственности. Тяжесть таких нарушений зависит от многих
объективных и субъективных факторов: специфики нарушаемых отношений об-
щения между людьми, серьезности последствий, способа, места, времени наруше-
ния, формы вины, характера мотивов и целей, личности нарушителя и т.п. Крите-
рий для разграничения посягательств на общественную нравственность усматри-
вается также в содержании, особенностях и видах нарушаемых социальных норм,
регулирующих и охраняющих общественную нравственность. В основу разграни-
чения анализируемых посягательств положен и характер применяемых санкций,
то есть характер ответственности виновных. Такая ответственность может быть
различной – моральной, общественной, юридической. В данном разделе работы
мы остановимся на такой разновидности юридической ответственности, как уго-
ловная ответственность.
Преступления против общественной нравственности относятся к достаточно
серьезным противоправным действиям, так как за них, как известно, предусмотрена
уголовная ответственность. Согласно точке зрения, изложенной в работах извест-
ных правоведов, Н.Д. Дурманова, Б.В. Здравомыслова, Н.Г. Александрова, С.Ф. Ке-
чекьяна, В.А. Власова и др., преступления против нравственности представляют
собой качественно особый вид общественно опасных правонарушений, посягаю-
щих на условия существования общества. Такое утверждение основывается на том,
что существенным и основным материальным признаком преступлений является
их общественная опасность. А.Н. Игнатов и Ю.А. Красиков связывают это со спо-
собностью причинить вред общественным отношениям. При этом, по их мнению,
она выступает объективным свойством, которое позволит оценить поведение че-
* Имеются в виду общественные отношения, охраняемые уголовным законом, на которые на-
правлено конкретное посягательство и которым преступлением причиняется вред либо создается
реальная угроза причинения вреда.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
26
ловека с позиции определенной социальной группы. Общественная опасность как
признак свойственна любому правонарушению, а ее степень носит различный ха-
рактер. Общественная опасность, отмечают специалисты, – это критерий, с помо-
щью которого законодатель дифференцирует деликты на преступления, админи-
стративные и гражданско-правовые деликты, дисциплинарные проступки [4]. Это
значит, что то или иное действие (или бездействие), формально содержащее при-
знаки какого-либо деяния, предусмотренного уголовным законом, в силу их мало-
значительности может квалифицироваться как «не представляющее общественной
опасности». В настоящее время в новом Уголовном кодексе РК появился такой ин-
ститут, как уголовный проступок. Законодатель отнес к категории проступка дея-
ние, которое представляет собой преступление небольшой общественной опасно-
сти. В отдельных исследованиях утверждается, что уголовная противоправность
не является признаком преступления [5]. Уголовная противоправность – это запре-
щенность преступления соответствующей уголовно-правовой нормой под угро-
зой применения к виновному наказания. Противоправность является юридиче-
ским выражением материальной характеристики общественного свойства престу-
пления. Не может считаться преступлением общественно опасное деяние, не пре-
дусмотренное уголовным законом либо деяние, формально подпадающее под при-
знаки соответствующей статьи Уголовного кодекса, но в силу ряда обстоятельств
лишенное общественно опасного характера. Таким образом, закон прямо признает
наличие признака общественной опасности у преступлений и отсутствие его в де-
яниях противоправных, но малозначительных, составляющих суть проступков. К
подобным малозначительным деяниям причисляются проступки всех видов, кото-
рые хотя и имеют формальное сходство с преступлениями, но по закону не отно-
сятся к их числу, ибо лишены такого признака, как общественная опасность [6]. По-
нятно, что административные проступки, невзирая на свою малозначительность,
в той или иной мере также вредны для общества. Но в отличие от тяжких престу-
плений причиняемый ими вред не достигает того уровня общественной опасности,
который употребляется в Уголовном кодексе. Проступки не таят в себе обществен-
ной опасности, как известно, не в силу ее меньшей степени, а в связи с тем, что они
наделены определенным социальным и правовым качественным отличием. Они по
своему объективному содержанию не заключают в себе опасности для общества
в целом. Однако отсутствие общественной опасности не означает отсутствия об-
щественной вредности. Поэтому разделение деяний на преступления и проступ-
ки представляется верным. Сложность будет заключаться, на наш взгляд, в опре-
делении именно той общественной вредности, которая станет признаком состава
уголовного правонарушения. Однако при этом следует продолжить реформу в ча-
сти определения наносимого вреда деяниями. Общественная опасность преступле-
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
27
ний предполагает явную, серьезную опасность, касающуюся всего общества, са-
мих условий его существования. Именно такими являются преступления против
общественной нравственности. Уже само слово «опасный» выражает особое каче-
ство действия, которое содержит в себе большую разрушительную и опасную для
окружающей среды силу. Такую силу для общественной нравственности представ-
ляют не все виды ее нарушения, а только те преступления, которые всегда являют-
ся общественно опасными. Юридическим выражением общественной опасности
преступлений против общественной нравственности является их уголовная про-
тивоправность. Уголовно-правовые нормы охраняют наиболее важные отношения
социального общения. Они устанавливаются исключительно высшими органами
государственной власти. Этим самым законодатель подчеркивает особую приро-
ду преступления. За преступные посягательства на общественную нравственность
установлен наиболее суровый вид юридической ответственности – уголовная от-
ветственность. Она характеризуется наиболее жесткими мерами государственного
принуждения, которые воздействуют, как правило, непосредственно на личность
преступника. Наличие в действующем законодательстве уголовно-правовых норм
об ответственности за преступления против общественной нравственности вызва-
но важностью тех общественных отношений, которым эти посягательства причи-
няют ущерб, и необходимостью вести борьбу с ними путем уголовной репрессии.
Отсюда следует вывод, что уголовно-правовые нормы, предусматривающие ответ-
ственность за посягательства на общественную нравственность, в настоящее вре-
мя социально обусловлены. К жизненно важным интересам относятся потребно-
сти людей, удовлетворение которых обеспечивает существование и создает воз-
можности для всестороннего развития личности, формирования такого общества
и государства, для которых человек и гражданин являются высшей ценностью, как
об этом сказано в Основном законе – Конституции. Важным, на наш взгляд, явля-
ется изучение содержания общественного отношения. Речь идет о нормативной со-
ставляющей отношений, возникающих в сфере нравственности. Тем более, что об-
щественные отношения являются объектом преступного посягательства. При этом
отметим, что проблемы объекта преступного посягательства на преступления в
сфере нравственности рассматриваются в самостоятельном разделе. Здесь же нами
исследуется вопрос с позиций правового регулирования нравственно-этической
сферы. Существуют различные мнения относительно внутренней структуры об-
щественных отношений как объекта преступления. Мы разделяем позицию, со-
гласно которой общественное отношение состоит из следующих элементов: 1) но-
сители (субъекты) отношения; 2) предмет, по поводу которого существуют отно-
шения, или, иначе говоря, факторы, опосредующие возникновение и существова-
ние такой взаимосвязи; 3) общественно значимая деятельность (социальная связь)
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
28
как содержание отношений.
*
В юридической литературе общепризнано, что в со-
став любого общественного отношения входят его субъекты (участники отноше-
ния). Бессубъектных отношений в реальной действительности не существует. Ес-
ли нет участников отношения, то не существует и самого отношения, которое всег-
да представляет собой определенную социальную связь между его участниками.
Сформулированный тезис обязывает выявить участников указанных отношений
и классифицировать их. Субъектами рассматриваемых общественных отношений
являются, с одной стороны, общество в лице государства и его органов, а с дру-
гой – граждане, на которых возложены определенные обязанности по соблюдению
правил социального поведения, социального общения. В число отношений, состав-
ляющих структуру социального общения, по мнению И.Н. Даньшина, исследовав-
шего уголовно-правовую охрану общественного порядка, следует включать от-
ношения по поводу: нормального состояния социального общежития, т.е. обстоя-
тельств, обеспечивающих согласованные действия индивидов друг к другу, к со-
циальным группам и всему обществу в целом, а также
– обстановку общественного спокойствия;
– разумного удовлетворения различных жизненных потребностей способами
и в формах, одобряемых государством и обществом;
– надлежащего поведения граждан в общественных местах, в процессе труда,
отдыха, в быту и иных взаимоотношениях граждан между собой;
– уважения к чести, достоинству граждан, к труду и его результатам, к нрав-
ственным и культурным ценностям [7].
Социальная связь между субъектами общественных отношений основывает-
ся на взаимодействии между ними, основанном на строгом выполнении правовых
норм, которые устанавливаются одним из этих субъектов – государством. Соци-
альная связь в отношениях в сфере общественной нравственности представляет
собой определенный защитный механизм интересов общества и граждан от амо-
ральных, административно наказуемых и уголовно наказуемых деяний. Разруши-
тельные, поражающие их свойства вызывают необходимость особой деятельности
по предупреждению и устранению возможности причинения вреда этими деяни-
ями. Механизм преступного посягательства на охраняемые законом обществен-
ные отношения в сфере общественной нравственности заключается в том, что
один из названных субъектов (гражданин) не исполняет или ненадлежащим обра-
зом исполняет установленные для него обязанности по соблюдению общеприня-
тых правил нравственного поведения. Тем самым он разрывает охраняемую зако-
ном социальную связь, исключает себя из сферы охраняемых уголовным законом
* Этой точки зрения придерживается целый ряд ученых: см., например, А.В. Дроздов [28];
М.И. Федоров [88]; В.В. Устименко [87]; С.А. Семенов [72].
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
29
отношений. Именно путем посягательства на этот защитный механизм, эту соци-
альную связь и причиняется ущерб отношениям в сфере общественной нравствен-
ности. При этом отметим, что в литературе по педагогике, социологии, психоло-
гии используется категория духовно-нравственного здоровья личности. Последняя
неразрывно связана с развитием индивида в обществе, с его включенностью в про-
цесс социализации и адаптации. Поэтому при совершении посягательств на об-
щественную нравственность нарушается налаженность нормальной нравственной
жизнедеятельности общества, происходит дезорганизация его объективной сто-
роны – нравственных отношений – и в то же время причиняется определенный
вред его индивидуальному сознанию, душевному состоянию людей как субъек-
тов общественных отношений. Это может касаться как одного индивида, так и не-
большой группы людей и более широкой пространственной сферы (например, ми-
крорайона или отдельной местности). Например, при совершении разрушения па-
мятников истории и культуры, массовом уничтожении и повреждении мест захо-
ронения.
Уголовный закон, карая за преступления против морали, имеет в виду не
только нравственность и духовность, но и личность граждан, их здоровье, соб-
ственность и некоторые другие общественные отношения. Это связано с тем, что к
общественным отношениям, которые занимают основное место в структуре нрав-
ственного социального общения, близко примыкают и те отношения, которые обе-
спечивают: физическую неприкосновенность личности, здоровье, сохранность
имущества. Поэтому многие исследователи стали рассматривать в качестве объ-
екта преступного посягательства рассматриваемой группы преступлений не толь-
ко общественную нравственность, но честь и достоинство личности, безопасность
здоровья, собственность. Фактически наблюдается процесс расширения основно-
го объекта путем включения в него ряда дополнительных объектов преступного
посягательства. Это может свидетельствовать об обширности нарушаемых обще-
ственные отношения преступлений против нравственности. Это важный и суще-
ственный момент, который будет исследован нами ниже. Но ясно одно, что дан-
ное обстоятельство способствует уяснению сущности этой группы преступлений.
В целом же преступное посягательство на общественную нравственность можно
определить как общественно опасные, противоправные, умышленные нарушения
правовых и неюридических правил поведения в области социального общения лю-
дей, которые причиняют вред или создают угрозу причинения вреда сложившим-
ся этическим отношениям в обществе, а также личности, физическому и духовно-
му здоровью человека, нравственному развитию граждан и культурному наследию
страны.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
30
Подводя итог, следует подчеркнуть, что право в совокупности всех своих
проявлений и институтов представляет собой качественно своеобразное и уни-
кальное явление, несводимое к властно-официальной форме закона. Такой подход
позволяет определить право как форму свободы и равенства, как источник и кри-
терий справедливости. Такая теоретическая позиция напрямую связывает в праве
юридическое и моральное, поскольку предполагает, что морально-правовая по сво-
ей конструкции категория справедливости лежит в основе «абстрактного опреде-
ления права» [8] .
Ведь справедливость требует, чтобы правовая норма была согласована с мо-
ральными представлениями о добром, законном, правильном. Конечно, проблема
соотношения морали и права не сводится к постановке вопроса об отражении нор-
мами права моральных установок общества. Эта проблема включает и объектив-
но определяющие природу права его этико-аксиологические основания, и стаби-
лизирующие – через права человека, например, воздействие права на мораль, и
конфликтообразующее совпадение-несовпадение моральных и правовых ценно-
стей и т. п. Представляется, что естественно-правовое мировоззрение, признающее
несовпадение права и закона, дает плодотворные возможности обсуждения этих
проблем.
Во-первых, эта позиция дает возможность рассмотреть соотношение морали
и права максимально полно. В данном аспекте можно учесть не только норматив-
ные, но и неразрывно связанные с ними ненормативные, в частности ценностные,
проявления исследуемых регуляторов.
Во-вторых, в этом подходе право (как мораль) может анализироваться как
развивающаяся по своим (а не навязанным извне, например, государственно-
властными институтами) законам общественная система, которая впитывает в се-
бя объективные закономерности социума.
Выводы
1. Нравственность – совокупность общечеловеческих ценностей, приобрета-
емых в ходе своего развития человеком и направленных на реализацию собствен-
ных потребностей.
2. Преступления против общественной нравственности – это общественно
опасные, противоправные, умышленные нарушения правовых и неюридических
правил поведения в области социального общения людей, которые причиняют
вред или создают угрозу причинения вреда сложившимся этическим отношениям
в обществе, а также личности, физическому и духовному здоровью человека, нрав-
ственному развитию граждан.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
31
Список литературы
1. Соловьев В.С. Смысл любви / В.С. Соловьев // Сочинения в 2-х т. – М., 1989. –
Т. 2. – С. 290 – 291.
2. Юцкова Е.М. Средства массовой информации и духовная жизнь общества: кри-
минологический и социально-психологический анализ / Е.М. Юцкова // Экстремизм и другие
криминальные явления. – М., 2008. – С. 128.
3. Уголовное право России. Практический курс: учебник / под общей ред. А.В. Нау-
мова, Р.А. Адельханян и др. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: Волтерс Клувер, 2010. – С. 587.
4. Курс уголовного права. – М., 2002. – Т. 4. – С. 426, 454.
5. Наумов А.В. Уголовное право. Общая часть: курс лекций / А.В. Наумов. – М.,
1996. – С. 151-153.
6. Старков Е.А. Уголовная ответственность за преступления против обществен-
ной нравственности: дисс. … канд. юрид. наук / Е.А. Старков. – М., 2011. – С. 74, 76, 87.
7. Надысева Э.Х. Преступления против здоровья населения и общественной нрав-
ственности: вопросы современного состояния и совершенствования законодательства:
автореф. дисс. … канд. юрид. наук / Э.Х. Надысева. – М., 2011. – С. 5.
8. Надысева Э.Х. Преступления против здоровья населения и общественной нрав-
ственности: вопросы современного состояния и совершенствования законодательства:
дисс. … канд. юрид. наук / Э.Х. Надысева. – М., 2011. – С. 156-157, 161-162.
Адамгершілікке қарсы қылмыс
С.Т. Иксатова
з.ғ.д, доцент, ПМПИ, Қазақстан, Павлодар қ.
Андатпа
Мақала адамгершілікке қарсы қылмыстардың алдын алу үшін іс-шаралардың тиімділігін
арттыруға бағытталған тұжырымдамалық жəне практикалық зерттеу ережелер мен ұсынымдар-
дың бірқатарын түсіндіреді, оларды талдап, осы қылмыстар туындататын себептер мен жағдайларды
зерттеген.
Түйін сөздер: қылмыс, мораль, мінез-құлық ұрпақ, алдын алу, талдау, дамыту.
Offense against morality
S.T. Iksatova
Doctor of Law, Associate Professor, PSPI, Pavlodar, Kazakhstan
Annotation
The row of the conceptual scientific and practical positions and recommendations, sent to the
increase of efficiency measures on prevention crimes against morality, is grounded in the article, t
heir
analysis is conducted, reasons and terms which investigate these originative crimes are researched.
Key words: offense, moral, behavior, generation, admonition, prevention, analysis, development.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
32
УДК 378.147:519.677
ПРИКЛАДНАЯ НАПРАВЛЕННОСТЬ ПРЕПОДАВАНИЯ
МАТЕМАТИЧЕСКОГО АНАЛИЗА В ПЕДАГОГИЧЕСКОМ ИНСТИТУТЕ
Б.А. Найманов
кандидат педагогических наук, профессор кафедры математики и физики,
Павлодарский государственный педагогический институт,
г. Павлодар, Казахстан
А.Б. Найманова
магистр математики, старший преподаватель кафедры
математики и физики,
Павлодарский государственный педагогический институт,
г. Павлодар, Казахстан
Аннотация
В статье рассматриваются психолого-педагогические основы прикладной направ-
ленности преподавания курса математического анализа и связь функции обучения с про-
блемой реализации прикладной направленности обучения в вузе. На основе анализа имею-
щихся работ по данной проблеме было сформулировано определение прикладной направ-
ленности обучения математическому анализу в педагогическом институте.
Ключевые слова: прикладная направленность, прикладная задача, математический
анализ, математическая модель.
Проблема реализации прикладной направленности обучения математическо-
му анализу – одна из самых важных в методике преподавания математики в педа-
гогическом институте. По этой причине в этой статье нами будут рассмотрены сле-
дующие вопросы:
1) психолого-педагогические основы реализации прикладной направленно-
сти преподавания курса математического анализа;
2) связь функции обучения с проблемой реализации прикладной направлен-
ности обучения в вузе;
3) сущность понятий «прикладная направленность обучения математике» и
«прикладная задача»;
4) значение прикладных задач в реализации прикладной направленности
обучения курсу математического анализа.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
33
Необходимость осуществления прикладной направленности, а также пси-
хологические механизмы ее реализации обоснованы известным психологом
П.Я. Гальпериным [1] и другими учеными.
В данной статье, объясняя психологические процессы при осуществлении
прикладной направленности обучения математическому анализу, мы опирались в
основном на формирование умственных действий в теории поэтапного формиро-
вания. Эту теорию мы выбрали в качестве опоры при решении проблемы, посколь-
ку эта теория служит психологическим обоснованием проблемы реализации при-
кладной направленности обучения математическому анализу – проблемы внутри-
математической и в то же время межпредметной. По теории поэтапного формиро-
вания умственных действий этапы усвоения знаний рассматриваются совместно с
этапами усвоения деятельности, что может быть положено в основу решения при-
кладной задачи. Знания с самого начала включаются в структуру действий.
Известно, что обучение в школе выполняет три важнейшие функции: образо-
вательную, воспитательную и развивающую. Эти же функции обучение выполня-
ет в педагогическом вузе. Отметим, что реализация прикладной направленности
обучения взаимосвязана с функциями обучения математическому анализу. Дей-
ствительно, реализация прикладной направленности обучения математическому
анализу предполагает овладение математическим анализом на уровне его эффек-
тивного применения.
Развивающая функция обучения также тесно связана с проблемой реализа-
ции прикладной направленности обучения в вузе, поскольку ее решение предпола-
гает вооружение студентов теми знаниями, умениями и навыками, которые можно
применять в жизни. Под прикладной направленностью обучения понимаем, пре-
жде всего, широкое применение вузовского курса математики, а именно курса ма-
тематического анализа в физике и других вузовских дисциплинах, решение задач
прикладного характера, а также подготовку к применению математического ана-
лиза в дальнейшей работе в школе, что и является реальным воплощением разви-
вающей функции обучения.
Прикладной направленности присуща воспитательная функция. Прикладной
материал ярко и образно иллюстрирует достижения науки и техники, показыва-
ет взаимообусловленность теории и практики. Тем самым вносится существенный
вклад в реализацию мировоззренческих функций математического анализа.
Прежде чем решать проблему прикладной направленности обучения матема-
тике, следует определиться в основных терминах. В частности, существуют в ме-
тодической литературе термины: «прикладная направленность» и «прикладная за-
дача».
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
34
Под прикладной направленностью обучения математике А.Д. Мышкис [2]
понимает «обучение учащихся решению так называемых прикладных задач – за-
дач, предполагающих предварительную математическую ситуацию (составление
математической модели предложенной задачи) и доведение решения до числово-
го результата».
Большая роль в прикладной направленности обучения математике отводится
прикладным задачам, так как учащиеся в процессе их решения знакомятся с мето-
дами математического моделирования. Поэтому многие методисты, обсуждая про-
блему прикладной направленности обучения, связывают ее с повышением эффек-
тивности методики решения прикладных задач. Остановимся на различных трак-
товках термина «прикладная задача».
Х. Поллак прикладной задачей считает задачу с некоторой фабулой, анализ
которой приводит к математической модели некоторой конкретной ситуации [3].
Прикладная задача обязательно предполагает решение, которое включает в
себя этап перевода с языка исходной задачи на язык решающей модели и последу-
ющий перевод на язык исходной задачи, т.е. этап формализации и интерпретации
является необходимым компонентом прикладной задачи.
Формулируем рабочее определение понятия «прикладная задача», пригодное
для использования в педагогическом институте. Под прикладными задачами курса
математического анализа мы понимаем такие задачи, решение которых включает
этап формализации или этап интерпретации того или иного математического ре-
зультата или же оба эти этапа.
В результате анализа имеющихся различных работ по прикладной направ-
ленности обучения математике мы пришли к следующему выводу. Под приклад-
ной направленностью обучения математическому анализу понимаем обучение сту-
дентов решению так называемых прикладных задач и овладение ими методикой
решения таких задач.
Решение прикладных задач в вузе имеет практическое, общеобразовательное
и воспитательное значение. Прикладные задачи развивают умственные способно-
сти студентов, вызывают интерес, повышают математическую культуру.
В настоящей статье мы остановились на реализации прикладной направлен-
ности обучения математическому анализу в педагогическом институте. Основным
в реализации прикладной направленности педвузовского курса математического
анализа, на наш взгляд, является обучение будущих учителей умениям применять
изученный аппарат к решению прикладных задач, к анализу ситуаций, аналогич-
ных встречающимся на практике.
Как отмечает В.В. Фирсов [4], процесс применения математики к решению
прикладных задач естественным образом делится на три этапа:
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
35
1) этап формализации, который состоит в переходе от реальной ситуации, ко-
торую необходимо разрешить, к формальной математической модели этой ситуа-
ции, к четко поставленной математической задаче – этап построения математиче-
ской модели прикладной задачи;
2) этап исследования математическими средствами построенной математиче-
ской модели, этап внутримодельного решения прикладной задачи;
3) этап интерпретации полученного внутримодельного решения, сопоставле-
ния этого решения с исходной реальной ситуацией и применения его к ней.
При решении любой прикладной задачи прохождение каждого из перечис-
ленных этапов обязательно и, следовательно, вне осуществления процесса постро-
ения математических моделей никакое применение математики в практике невоз-
можно.
Большая часть путей, связывающих абстрактные математические теории с
естественнонаучными приложениями, проходит через основные понятия матема-
тического анализа. Эта особенность не полностью учитывается в учебниках по
математическому анализу для студентов-математиков педагогического института.
Например, при изучении курса математического анализа основное внимание уде-
ляется обучению студентов технике дифференцирования и интегрирования функ-
ции, а на вопросы приложения остается мало времени.
В результате нашего исследования мы пришли к выводу о том, что идею при-
кладной направленности обучения математическому анализу следует рассматри-
вать как современный аспект принципа связи теории и практики, преломляемого
в методике преподавания курса математического анализа в педагогическом инсти-
туте.
Список литературы
1. Гальперин П.Я. Психология мышления и учение о поэтапном формировании ум-
ственных действий / П.Я. Гальперин // Исследование мышления в советской психологии. –
М.: Наука, 1966. – С. 236-277.
2. Мышкис А.Д. Прикладная математика / А.Д. Мышкис, Л. Садовский // Квант. –
1976. – №6. – С.41-48.
3. Поллак Х.О. Как мы можем научить приложениям математики / Х.О. Поллак //
Математика в школе. – 1971. – №2. – С.90-93.
4. Фирсов В.В. О прикладной ориентации курса математики / В.В. Фирсов // Углу-
бленное изучение алгебры и начала анализа. – М., 1977. – С. 215-239.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
36
Педагогикалық институтта математикалық
талдауды оқытудың қолданбалы бағыты
Б.А. Найманов
Педагогика ғылымдарының кандидаты, математика жəне физика кафедрасының
профессоры, Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, Павлодар қ., Қазақстан
Ə.Б. Найманова
Математика жəне физика кафедрасының аға оқытушысы,
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты, Павлодар қ., Қазақстан
Аңдатпа
Мақалада математикалық талдау курсын оқытудың қолданбалы бағытының психологиялық-
педагогикалық негіздері жəне оқудың функциялары мен жоғары оқу орындарында оқудың
қолданбалы бағыты проблемасы арасындағы байланыс қарастырылады. Осы проблема бойын-
ша педагогикалық институттағы математикалық талдауды оқытудың қолданбалы бағытының
анықтамасы айқындалған.
Тірек сөздер: қолданбалы бағыт, қолданбалы есеп, математикалық талдау, математикалық мо-
дель
The applied orientation of teaching
the mathematical analysis in the pedagogical institutes
B.A. Naymanov
Ph.D., professor of mathematics and physics,
Pavlodar State Pedagogical Institute Pavlodar, Kazakhstan
A.B. Naymanova
Senior Lecturer, Department of Mathematics and Physics,
Pavlodar State Pedagogical Institute, Pavlodar, Kazakhstan
Summary
This article contains the issues of the applied orientation of mathematical analysis, its psychologi
cal
and pedagogical foundations, the connection between this applied orientation and function of the tea
ching
in high school. The definition of an applied orientation of teaching the mathematical analysis of th
e
Pedagogical Institute was formulated using our analysis of the available literature on this issue.
Key words: applied orientation, applied problem, the mathematical analysis, mathematical model.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
37
УДК 37.378
FOREIGN LANGUAGE TEACHING METHODS
Tekdal Ozbalci
A senior teacher of computer science of Gazi University
D.K. Orazbayeva
A teacher of English of Pavlodar State Pedagogical Institute
Summary
The article describes the main methods of learning a foreign language, referring to the
historical experience of forming techniques. The main foreign language teaching methods are still
in used at schools and institutions. Today the mixed method – a kind of communicative teaching
is considered as the most widespread and widely used.
Key words: methods of teaching, learning activities, language capabilities, communicative
ability, grammar rules, etc.
As it is known, language is a social phenomenon and a system for communication
in speech and writing.
Nowadays, when the market of educational technologies abounds with suggestions
for various methods of studying foreign languages, especially English, the question «By
What Technique You Teach?» becomes increasingly important that demonstrates the
increase in culture of consumption of intellectual products. Learning a foreign language
is important for the development of language, informative, cognitive and communicative
skills. It allows you to broaden horizons, to learn other country, its people and culture
through the language.
The main purpose of the article is to show how historically varied methods of
teaching foreign languages due to social order of society.
For all history of humankind a great variety of different educational methods of
learning foreign languages were developed. At first, all methods of teaching foreign
languages were taken from programs designed to teach the Latin and Greek languages
which used «Grammar-translation method».
As a rule, there are several methods of teaching English to those, who learn the
language for the first time. The teaching methods depend on the teaching situation and
resources available.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
38
At present, teachers use actually different types of methods and approaches to
language teaching, which in their opinion are considered as the most effective and are
applied according to learning objectives.
During the preparation of a lesson, the teacher tries to facilitate students understanding
the new language; at the same time the use of «the best techniques» are not the purpose
of the lesson. For example, using written and oral exercises to improve learners’ grammar
accuracy, fluency and communicative abilities in which the teacher can correct mistakes
immediately or later on if they are the aim of the lesson.
At the lesson, the teacher uses four types of language capabilities, such as reading,
writing, listening and speaking. To improve the pronunciation of students, teachers use
exercises for repetition, the words and phrases spoken by them, and use exercises of
new grammar rules. Of course, at the lesson it is impossible to learn only one method.
Therefore, the modern teachers observe the mixed approaches.
The four most commonly used methods of teaching a foreign language (English as
an example) in chronological order of its development:
1. Grammar Translation – the classical method for the study of the English language.
2. Direct Method.
3. Audio-lingualism – one of the first modern methods.
4. Communicative Language Learning – the modern standard method.
The Grammar-Translation Method
One of the most traditional methods since the late nineteenth and early twentieth
century. It was historically used in teaching «dead languages» such as Greek and Latin.
The main characteristic of this method is to study grammatical rules, writing and
translation from native language to foreign. The main lack of this method is that 80' of
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
39
the lesson conducted in the mother tongue, and the use of a foreign language occurs only
in the translation of certain grammar structures or sentences (texts) in which they are
presented. Little or no attention is given to pronunciation.
The Direct Method
This method is also known as «natural». It was developed in the early 1900s and
was posited by Charles Berlitz as an alternative to the Grammar-Translation Method. The
main attention is paid to the good pronunciation, spontaneous use of language without
using translations and little attention is paid to the analysis of grammar. This method
is based on the direct practice of students in conversational English, understanding of
the foreign language in the common everyday situations. Using this method for work,
you will need a small group of students with higher motivation, because in an artificial
environment it is difficult to generate natural situations, and to ensure understanding and
sufficient practice for all participants.
Some important features of this method:
– communication skills were set around question-answer exchanges between the
teacher and learners;
– special attention was paid on the accuracy of pronunciation and grammar visual
cards were used to learn new words.
Generally, the direct method of learning English is simple. It consists of just five
parts.
Show
– The student is shown flash cards to understand the word and the teacher
might use gestures to explain verbs, nouns and so on.
Say
– The teacher verbally presents the word or sentence, taking care to pronounce
the word correctly.
Try
– The student then tries to repeat what the teacher is saying.
Mould
– The teacher corrects the students and ensures that they are pronouncing
words correctly.
Repeat
– Finally, the students repeat the word a number of times. Here the teacher
uses a number of methods for repetition, including group repetition, single student
repetition to get the students to repeat the word.
It is known that the direct method had a significant effect on English language
teaching over the past 100 years, and many of the methods that followed it contained
some elements of the direct method, most notably the communicative method [Cambridge
University Press 052178 6479 – Second Language Listening: Theory and Practice John
Flowerdew and Lindsay Miller Excerpt].
The Audio-lingual Method
This approach has the roots in the USA at the time of World War II when there was
a need for training the key staff speak quickly and effectively in a foreign language. At
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
40
that time, this method considered quite successful if it is provided in small groups with
a high level of self-motivated learners. It is directed to the formation of a mechanical
habit, which is formed through repetition of the basic models. This method focuses on
repetition and memorization of standard phrases, completely ignores the role of context in
the process of language learning.
Typically,
the audio-lingual method
includes drills and pattern repetition. There
are four parts to this method.
Repetition
– the students repeat what the teacher says. Example:
Teacher – “I walk
to school”. Students – “I walk to school”
.
Inflection
– the teacher says a word, the students say another form of one of the
words back to the teacher. Example:
Teacher – “I walk to school”. Students – “I walked
to school”
.
Replacement
– the teacher says a sentence and the students replace on of the words
for a different word. Example:
Teacher – “I walk to school”. Students – “I run to school”
.
Restatement
– the teacher says a sentence and the students rephrase the sentence.
Example:
Teacher – “Tell me to walk to school”. Students – “Walk to school”
. [ ..]
Community Language Learning
[Curran, C.A. (1976). Counseling-Learning in Second Languages. Apple River,
Illinois: Apple River Press, 1976].
This method is not based on usual methods by means of which languages are taught.
It is based on the idea that the successful learning of foreign language takes place in real
studying situations of that in turn leads to a natural mastery and ability to use a foreign
language. The teacher performs two main functions: the first role consists in assistance of
communication process between all participants in a class, as well as the use of various
types of activities. The second role is to act as the head of this group, to control the
learning process and motivate learners.
The main objective of communicative approach is to provide learners the most
real atmosphere of maintaining lessons, imitating the natural development of training in
languages.
The advantages of the communicative approach:
– It doesn’t focus only on the traditional structural syllabus. It takes into considera-
tion communicative dimension of language.
– It provides vitality and motivation within the classroom.
– It capitalizes on the interests and needs of the learner.
Modern communicative method is a harmonious blend of many ways of learning
foreign languages, being probably on the top of the evolutionary pyramid of different
educational methods.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
41
In Conclusion
Considering the history of foreign language teaching methods, we looked through
only the main process of them, the essence of which is to transfer by the teacher to students
the knowledge about the language skills and formation and the use of language in the
communication process. As we can see, methods of teaching foreign languages developed
gradually in accordance with the requirements of the modern world. All methods are
improved by the combined efforts of generations.
Nowadays all components of learning find reflection in modern textbooks: speech
material; spheres of communication; themes, sub-themes and communicative situations;
system of exercises and tasks to them and socio-cultural information.
A good teacher designs different learning activities to involve learners into class
participation and use diverse language teaching methods according to their aptitude and
helps them find the best one.
References
1. David Nunan Сommunicative Language Teaching – 2204.
2. Brown H. D. Teaching by principles: An attractive approach to language pedagogy /
H. D. Brown. – New York: Longman, 2001.
3. Rogova G.V. Methods of Teaching English
4. Ворухайло М.А. English Language teaching methods / М.А. Ворухайло // Молодой уче-
ный. – 2015. – №19. – С. 564-569.
Internet Key
1. http://hubpages.com/education/Foreign-language-teaching-methods-approaches
2. https://coerll.utexas.edu/methods/
3. http://hubpages.com/education/Foreign-language-teaching-methods-approaches
4. http://www.incredibleart.org/links/toolbox/discipline.html
Шет тілін оқыту əдістері
Tekdal Ozbalci,
компьютерлік Гази университетінің аға оқытушысы, Түркия
Д.К. Оразбаева
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының,
Павлодар, Қазақстан Ағылшын тілі мұғалімі
Аңдатпа
Мақала қалыптастыру əдістерін тарихи тəжірибесіне сілтеме жасап, шет тілін үйренудегі
негізгі əдістерін сипаттайды. Шет тілдерін оқытудың негізгі əдістері əлі де оқу орындары мен ме-
кемелерде пайдаланылады. Бүгін аралас əдіс – коммуникативтік оқытудың бір түрі ең көп тараған
жəне кеңінен қолданылады.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
42
Тірек сөздер: оқыту əдістері, оқыту қызметі, тіл, қарым-қатынас дағдыларын, грамматика-
лық ережелер, мүмкіндіктері.
Методика изучения иностранного языка
Tekdal Ozbalci
старший преподаватель информатики университета Гази, Турция
Д.К. Оразбаева
преподаватель английского языка Павлодарского государственного
педагогического института, Павлодар, Казахстан
Аннотация
В статье описаны основные методы изучения иностранного языка, ссылаясь на историче-
ский опыт формирования методов. Основные методы преподавания иностранного языка все еще на-
ходятся в употреблении в школах и институтах. На сегодняшний день смешанный метод – это раз-
новидность коммуникативного обучения, который считается наиболее распространенным и широ-
ко используется.
Ключевые слова: методы обучения, учебная деятельность, возможности языка, коммуника-
тивные способности, правила грамматики и т.д.
УДК 37.017.92
ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫ НЕГIЗIНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ БОЙЫНА
АДАМГЕРШІЛІК ҚАСИЕТТЕРДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Г.Т. Бекболатова
Екібастұз қаласының №33 ЖОББМ қазақ тілі мен əдебиет
пəнінің мұғалімі, Екібастұз, Қазақстан
Аңдатпа
Ұсынылган мақалада халық педагогикасы негізінде оқушылардың бойына адамгер-
шілік қасиеттерді қалыптастыру жолдары көрсетілген.
Тірек сөздер: халық педагогикасы, ізгілік қасиеттер, адамгершілік, ұлттық əдет-
ғұрыптар мен дəстүрлер.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
43
Адамгершілік тəрбиесі оқушыларды адамгершілік ұғымы, приниптері,
мінез-құлық нормалары жайындағы біліммен кемелдедіреді. Оқушылар олар-
ды оқып үйренумен шектелмей, оқу, тəрбие, еңбек процесінде іске асырғанда
адамгершілік олардың сеніміне айналады. Адамгершілік қатынастар моральдiк
нормалармен өлшенеді. Моральдiң негізгі міндеті – адамның мінез-құлқын
тəрбиелеу, осы арқылы олардың бойында əдеп сақтау қатынастарын қалыптастыру,
адам мен қоғам арасындағы қатынасты реттеу.
Адамгершілік тəрбиесі оқушылардың моральдық сенімдерін, жағымды
мінез-құлық дағдылары мен əдеттерін қалыптастырады. Адамгершілік тəрбиесінің
теориялық мəселелері Əл-Фараби, Ыбырай, Абай, т.б. еңбектерінде кеңінен
қолданыс тапқан. Əл-Фараби «Адам өз өмірінің қожасы, сондықтан өз бағытын
өзі жасауы керек. Ол не нерсеге де ұқыптылықпен қарап, жиған-тергенін орынсыз
шашпай, кез келген адамға сырын ашпай, өзінің мақсат мүдделері жөнінде доста-
рымен ғана бөлісіп отыруы керек. Осылайша өмір сүрген адамның ғана ар-ожданы
таза болады» деген.
Адамгершілік тəрбиесінің басқа тəрбие салаларына қарағанда өзіндік тари-
хы мен ерекшеліктері бар.
Республикамызда бүгінгі күні рухани салада жүріп жатқан сананың жаңаруы,
адами құндылықтарды қайта бағамдау нəтижесінде ғасырлар бойы жинақталып,
ұлы тұлғалардың тарихынан бізге жеткен құнды мұраларды жастардың тəрбиесінде
пайдалануға мүмкіндік туып отыр. Осыған байланысты ұлттық педагогика
тарихының маңызды кезеңдері болып есептелетін орта ғасырлық ойшылдардың
педагогикалық ой-пікірлерінің өзіндік қалыптасуы, даму ерекшеліктерін аша оты-
рып, олардың жас ұрпақты тəрбиелеудің құралы екендігін зерттеген ғалымдар да
аз емес.
Қазақтың педагогикалық ой-пікірлерінің қалыптасу кезеңдерін зертте-
ген ғалымдар Қ. Жарықбаев, С.К. Қалиев, Р.М. Қоянбаевтың еңбектері ғылымда
құнды дүниелердің бірі болып табылады.
Ұрпақ тəрбиесінің негізгі түйіні – ізгілік, имандылық, ақыл-ой, еңбек, де-
не тəрбиесіне келіп тіреледі. Қазақ халқының өте əрідегі ата-бабалардың өмір
сүрген кезінен бастау алып, күні бүгінге дейін кəдесіне жарап келе жатқан руха-
ни мұраның бірі – ақын-жыраулардың ғибратты сөздері. Бүгінгі жас ұрпақтың осы
өсиет намалардан тəлім-тəрбие алатыны сөзсіз.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген
М. Сұлтанқожаұлы, Ы. Алтынсарин, Базар жырау, А. Құнанбаев, С. Торайғыров
сынды қазақ ағартушылары саяси-қоғамдық, ғылыми жəне əдеби еңбектерінде
халқымыздың адамгершілік мəдениетіне көңіл бөлгені баршамызға мəлім. Енді
солардың біразына тоқталып өтелік.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
44
Өзінің педагогикалық теориясында жас жеткіншектерді адамгершілікке
тəрбиелеу мəселесіне ерекше көңіл бөлгендердің бірі – Ы. Алтынсарин.
Ағартушы-педагогтің адамгершілік тəрбие мəселелерін қозғайтын арнайы
еңбектері болмағанмен, оның ізгілік көзқарастары педагогикалық қызметінен
көрініс тапқан. «Қазақ хрестоматиясына» енгізілген ауыз əдебиетінен жинаған
материалдарының мазмұны танымдық, ізгілік, өнегелік сипатта. Ол кез келген
шығармаларында шəкірттерді адал, шыншыл, еңбексүйгіш, өнегелі, өнерлі азамат
болып өсуге, зиянды іс-əрекеттерден, жалқаулық, еріншектік, сұғанақтық сияқты
жаман əдет, жат мінезден аулақ болуға шақырады.
Абай Құнанбаевтың ғылым, тəрбие, педагогикалық көзқарастарын білдіретін
өлеңдері мен қара сөздері бүгінгі ұрпақтың бойына адамгершілік қасиеттерді
қалыптастыруда негізгі орын алады. Соның ішінде «Бес нəрсеге асық бол, бес
нəрседен қашық бол» деген өсиеттің тəрбиелік мəні ерекше. Ақынның ұлылығы
сонда мінез-құлықтың ішінен бес асыл істі іріктеп ғибрат етіп айтуында.
Бірінші – талап. Адам баласының өмірде алдына қойған талабы болу ке-
рек. Ақын өзінің 44-сөзінде былай деп жазған: «Адам баласының ең жаманы та-
лапсыз. Талап қылушылар да неше түрлі болады» дей келіп, оларды түсіндіреді.
Адам баласы өзі өмірде сүйген, қалаған өнерді таңдап алып, содан нəтиже шығару
керектігін атап өтеді [1].
Екінші – еңбек. Қазақта айтады ғой: «Ер еңбегімен озады, еріншек езілумен
тозады», «Еңбекке үйренем десең, ерінбе, өнерге үйренем десең, жерінбе».
Еңбектің адам өміріндегі атқаратын ролі, адамгершілік тұлғасын жасай-
тынын ақын жақсы түсіндіреді. Еңбектің экономикалық-əлеуметтік, имандылық
жəне тағы басқа сипаттары бар.
Үшінші – терең ой. Өткен ғасырлардағы адамдардың тұжырымдары бойын-
ша адамның адам болуына, қалыптасуына еңбектену арқасында келген.
Төртінші – қанағат. Ақын бізге түсіндіргенде «Қанағат» деген сөзге үлкен
де терең мəн берген. Адамның барға риза болуын, ынсаты болуы өзіне аб-
зал жəне тиімді. Бұл тұжырымның елдің нарықтық экономикаға көшу жолын-
да атқаратын ролі үлкен. Қанағаттық адамның ақыл-ойына, естілігіне байланы-
сты. Олар туралы ақын өзінің 15, 17, 18, 19 қарасөздерінде жақсы айтқан. Абай
45-қарасөзінде: «Адамшылықтың алды – махаббат, гаделет, сезім», ал егер мал ке-
рек болса, қолөнер үйренбек керек. Мал жұтамайды. Алдау қоспай адал еңбегін
сатқан қолөнерлі – қазақтың əулиесі сол. Ұлы ақынның қанағатсыздық еткендерді
өз шығармаларында керемет əшкерлейді. Тойымсыздық, нысапсыздықтың неге
əкеп соғатындығын түсіндіреді. Осы тұжырымдардың терең философиялық аста-
ры, мəні бар. Адам қанағатшыл болу керектігін түсіндіреді.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
45
Бесінші – рақым. Абайдың 17-қара сөзінде: «Қайрат, ақыл, жүрек үшеуі
өнерлерін айтысып, таласып келіп, ғылымға жүгініпті» деген сөзінде Рақым
туралы өте терең де ұтымды жазған.
Рақымдық жасау деген əркімнің қолынан келе бермейтін іс. Ол тек өзіне
ғана емес алыс пен жақынға, үлкен мен кішіге, еркек пен əйелге жасайтын
қайырымдылық, рақымдық. Оның астарында жүрек пен сезім жатса керек,
Абайдың пікірінше, адамға жəрдемдесу, қол үшін беру рақымдылықтың нышан-
дары. Бұндай ғанибеттік əркімнің қолынан келе бермейді. Адамға жақсылық,
мейірімділік жасау деген – рақымды болу деген сөз. Моральдiк жағынан өзгеге
жақсылық ойлау, жасау рақымды адамның қолынан келетін іс. Ал, керісінше, ұлы
Абай:
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ –
Бес дұшпаның білсеңіз, –
деп отырып, осы бес дұшпаннан сақ болып, ғылымға бойла, ойла дейді.
Жас ұрпақты адамгершілікке тəрбиелеуде ұлттық сана мен мінез
ерекшеліктерінің орны ерекше. Ұлттық тəрбие жүйесінің негізі ретінде Мұхтар
Шахановтың мына бір өлең жолдарында жырланған төрт ана, төрт құндылық, төрт
негізді ұсынамыз. «Тағдырыңды тамырсыздық індетінен қалқала». Əр адамнан өз
анасынан басқа жебеп тұрар, демеп тұрар арқада. Болу керек құдіретті төрт ана:
Туған жері-түп қазығы айбыны,
Туған тілі-сатылмайтын байлығы.
Туған дəстүр, салт-санасы-тірегі,
Ауыр əрі қасіретті болса да.
Қадамына, шуақ шашар үнемі жəне туған тарихы еске алуға қаншама...
Төрт анаға жағдай жасай алмаған
Пенделердің басы қайда қалмаған
Төрт анасын қорғамаған халықтың
Ешқашан да бақ жұлдызы жанбаған.
Қасиетті бұл төрт ана-тағдырыңның тынысы,
Төрт ана үшін болған күрес-күрестердің ұлысы.
Ұлттың қадір-қасиет дəстүрлер мен əдет-ғұрыптар ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып, біздің заманымызға дейін жетіп отыр.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
46
Халқымыздық рухани бейнесін əдебиет, өнер, ғылым, мінез-құлық, ұлттық
сезім, əдет-ғұрыптар, т.б. бейнелейді.
Əдептілік, имандылық, мейірімділік, қайырымдылық, ізеттілік, қонақ-
жайлылық құндылықтары қалыптасқан халқымыздың асыл, абыройлы қасиет-
терін жас ұрпақтың ақыл-парасатына азық ету үшін, əрбір тəрбиелі ұстаз, халық
педагогикасын, салт-дəстүрлерді, əдет-ғұрыптарды жан-жақты терең білуі қажет.
Жетілген мінез-құлық үш нерсенің –жүректің, ақылдық жəне қолдық бірлігі мен
келісімі. Бала өз жүрегін тыңдауға үйренсе, жүрегінің айтқанын істейтін бол-
са, өмірден өз орнын табады. Адам баласының өмір тəжірибесінде қалыптасқан
үлкендерге құрмет көрсету ізеті өшпес дəстүрге айналған. Қорыта келе, адамгер-
шілік тəрбиесін мына сызбадағы құрамды бөліктерден көруге болады.
М. Жұмабаевтың тəрбие туралы, баланың ақыл-ой əрекетін, қабілетін да-
мытуда ана тілдің алатын орны жайында айтқан пікірлері құнды. Оның пайым-
дауынша: «Тіл адам жанының тілмашы, тілсіз жүрек түбіндегі бағасыз сезімдер,
жан түкпіріндегі асыл ойлар жарық көрмей, қор болып қалар еді. Адам тілі
арқасында жан сырын сыртқа шығарып, басқалардың жан сырын ұға алады.
Мағжан тіл мəселесі туралы жайындағы ойын былайша жалғастырады:
«Ұлтқа тілінен қымбат нəрсе болмасқа тиісті. Бір ұлттық тілінде сол ұлттың жыры,
тарихы, тұрмысы, мінезі, айнадай ашық көрініп тұрады. Қазақ тілінде қазақтың
сыры сайран даласы, біресе желсіз түндей тымық, біресе құйындай екпінді тарихы,
сар далада үдере көшкен тұрмысы айнадай ашық көрініп тұрады». Тұлғаның жан-
жақты дамуына адамгершілік тəрбиесінің қатысы ерекше. Білімі жоғары тұлғаның
өзі, егер адамгершілік қасиеті аз болса, ол рухани құлдырауға ұшырайды.
М. Жұмабаев ізгілік тəрбиесін оқыту процесімен ұштастырады. Мектептер-
де қолданатын пəндердің ішінде М. Жұмабаев қазақ тілі мен ана тілін алдыңғы
орынға қояды.
Тəрбие мен оқыту процесінің бір-бірінен алшақтануы адамның рухани
құлдырауына əкеліп соғады.
Iзгілік тəрбиесінің бала бойында қалыптасуына үйдегі тыныш жағдайдың
əсер ететінін М. Жұмабаев ерекше айтқан. Отбасы беретін өмір сабағының тəрбие
процесіндегі қозғаушы күші айтарлықтай, себебі бұл сабақтарды балаға ең жақын
адамдар – əкесі мен шешесі береді.
Бүгінгі таңда халық педагогикасының дəстүрлерін дамыту барысында
М. Жұмабаевтың баланы адамгершілікке тəрбиелеуде отбасы дəстүрлерін, ұлт-
тық қасиетімізді сақтауға байланысты көтерген идеялары арнайы зерттеуді
қажет етеді. Қоғамда адамгершілігі жоғары, рухани мəдениеті дамыған азаматты
тəрбиелеу педагогиканың жəне психологияның басты мəселелері. Сондықтан да
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
47
қоғамды дамытуда үлкен роль атқаратын мектеп мұғалімі екенін ұмытпауымыз
керек.
С.Қ. Əбілдина ізгілікке тəрбиелеу жас жеткіншектер үшін маңызды, нəтижелі
болуы мұғалімнің төмендегі шарттарды қарастырған:
– оқушылардың жас ерекшеліктерін, қызығушылықтарын ескеру;
– іс-əрекеттің қоғамға пайдалы болуын ескеру, ұжымның бірлесіп əрекет
етуіне мəн беру;
– белгілі нəтижеге жету ұжымның эмоционалды көңіл-күйіне байланысты
екенін ескеру;
– оқушылардың бір-біріне түсінісуіне қамқорлық жасау.
С. Богданова, И.А. Каиров оқушылардың ізгілік туралы білім деңгейін
адамгершілік сана, сенім, мінез-құлық деңгейі ретінде қарастыруды ұсынады. Со-
нымен бірге адамгершілік тəрбие жүйесінің принциптерін анықтайды.
Ұлттың қадір-қасиет дəстүрлер мен əдет-ғұрыптар ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып, біздің заманымызға дейін жетіп отыр. Халқымыздық рухани бейнесін
əдебиет, өнер, ғылым, мінез-құлық, ұлттық сезім, əдет-ғұрыптар, т.б. бейнелейді.
Əдептілік, имандылық, мейірімділік, қайырымдылық, ізеттілік, қонақжайлылық
құндылықтары қалыптасқан халқымыздың асыл, абыройлы қасиеттерін жас
ұрпақтың ақыл-парасатына азық ету үшін, əрбір тəрбиелі ұстаз, халық педагогика-
сын, салт-дəстүрлерді, əдет-ғұрыптарды жан-жақты терең білуі қажет.
Əдебиеттер
1. Құнанбаев А. Шығармаларының толық жинағы / А. Құнанбаев. – Алматы, 2004.
2. Оразбекова К.А. Иман жəне инабат / К.А. Оразбекова. – Алматы, 2003.
3. Жарықбаев Қ. Аталар сөзі, ақылдық-көзі / Қ. Жарықбаев. – Алматы, 1990.
Воспитание нравственности и гуманизма
у учащихся посредством народной педагогики
Г.Т. Бекболатова
учитель казахского языка и литературы, СОШ № 33, г. Екибастуз, Казахстан
Аннотация
В статье рассматриваются пути формирования у учащихся нравственности и гуманизма по
средством народной педагогики.
Ключевые слова: народная педагогика, гуманизм, нравственность, национальные обичаи и
традиции.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
48
The education of morality and humanism
in students by means of traditional Pedagogics
G.T. Bekbolatova
Secondary school №33, Pavlodar, Kazakhstan
Summary
In the article, the ways of formation of students' morality and humanity through traditional
pedagogics are considered.
Keywords: national pedagogics, humanism, morality, national customs and traditions
ƏОЖ 372.854
ХИМИЯ САБАҒЫНДА ПРОБЛЕМАЛЫҚ ОҚЫТУ ƏДІСТЕРІН ҚОЛДАНУ
М. Баймұрат
География жəне химия кафедрасының аға оқытушысы, химия магистрі,
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Павлодар қ., Қазақстан Республикасы
Р.Ж. Мұқанова
География жəне химия кафедрасының доценті, х.ғ.к.,
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Павлодар қ., Қазақстан Республикасы
Қ.З. Жүнісова
География жəне химия кафедрасының доценті, х.ғ.к.,
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Павлодар қ., Қазақстан Республикасы
Андатпа
Проблемалық оқыту технологиясын пайдалану оқушының танымдық, ізденушілік іс-
əрекеттерін жандандырып, оның шығармашылық ойлауын дамытады. Мұндай техноло-
гияны пайдаланудың мақсаты – оқушы мен мұғалімнің проблемалық ойлау қабілетінің да-
муына ықпал ету болып табылады. Проблеманы жасау формаларына проблемалық сұрақ,
проблемалық есеп, проблемалық тапсырмалар жатады. Проблеманы жасаудың формала-
рын шешу əрқашанда жаңа іс-əрекет тəсілдермен іздеумен байланысты болады.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
49
Проблемалық сұрақтың ерекше белгілеріне: күрделілігі, оның қарама – қайшылықты
формада болуы; кең мазмұнды, қызықты формада, оқушы үшін күрделілік деңгейі лайық
болуы жатады.
Проблемалық оқыту технологиясымен жұмыс жасай отырып, мұғалім сапалық
түрде жаңа нəтиже алады: оқушы ақпараттарды іздеудің жаңа тəсілдерін меңгереді,
ойлаудың проблемалқ деңгейі жұмыс жасайды.
Проблемалық жағдаят – проблемалық оқытудың негізгі сатысы. Оның көмегімен
ой, танымдық қажеттілік оянады, ойлау белсендіріледі, дұрыс қорытындыларды
қалыптастыру үшін жағдайлар ұйымдастырудың қажетті шарты болып табылады.
Кілтті сөздер: проблемалық оқыту, проблемалық сұрақ, проблемалық тапсыр-
ма, проблемалық есеп, проблемалық жағдай, проблемалық оқытудың мақсаттары,
проблемалық оқытудың міндеттері, проблемалық оқыту технологиясы, проблемалық бол-
жау, проблеманы шешу, проблеманы қабылдауға дайындық, болжамды дəлелдеу, пробле-
маны тұжырымдау, проблеманың шешімін тексеру жəне бағалау.
«Проблемалық оқыту, оқытудың жаңа ұстанымы, ол қазіргі кезеңде ең өзектң,
оны іс-тəжірибеге енгізу қажет жəне де дидактикаға оқытудың əдіс, жүйесі, типі,
түрі, не формасы мағанасында емес, оқыту формасы мағанасында енеді» – дейді
Э.Г. Мингизов.
Проблемалық оқыту – оқытудың жаңа типі. Ол түсіндірмелі – иллюстративтік
əдісті алмастырып, оқущылардың шығармашылық ізденіс негізінде білім алуына
негіз бола алады.
Дəстүрлі оқыту мен проблемалық (мəселілік) оқыту арасындағы негізгі
ерекшелік, айырмашылық екі жайттан көрінеді:
1) педагогикалық үдерісті ұйымдастыру мақсатынан;
2) қағидасынан.
Дəстүрлі оқыту мақсаты – таным нəтижелерін меңгеру, оқушыларды ғылым
негізіндері білімімен қаруландыру, оларға тиіс іскерліктер мен дағдыларды сіңіру
болса, ал проблемалық оқыту мақсаты – ғылыми таным нəтижелерін, білім
деңгейін, іскерлігі мен дағдысын қалыптастырып қоймай, бұл нəтижелерге жету
жолының өзін де, меңгерту, оқушының танымдық дербестігін қалыптастырып,
оның шығармашылық ізденіс үстіндегі алғырлығы мен ойшылдығын арттыру,
қабілеттерін дамыту.
Проблемалық оқыту бағдарламаланған оқыту жүйесі сияқты білім берудің
белсенді технологиясына жатады. Оның негізінде қандай да бір тапсырманы, про-
блеманы шешу жатады. Проблема гректің «problema» – тапсырма сөзінен алынған.
Кең мағынада проблема – теориялық жəне тəрбиелілік қиын, шешілмеген, шешуді
жəне зерттеуді талап ететін сұрақ дегенді білдіреді.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
50
Психологиялық сөздікте төмендегідей анықтама беріледі: «проблема
субъектінің қиындық пен қарама-қайшылықты білімі мен тəжірибесі арқасында
қалыптасқан жағдайда шешу мүмкіндігі жоқтығын түсінуі».
Проблемалық оқыту – мұғалім басшылығы мен қиын мəселелерді
туғызу жəне оқушылардың белсенді түрде өз беттері мен ол мəселелерді шешу.
Қорытындысында олардың ойлау қабілеттері дамып, шығармашылық іскерліктері
мен дағдылары қалыптасуына жағдай жасайды.
Проблемалық оқытудың қалыптасу тарихына үңілсек, Сократ өзінің шəкірт-
терін логикалық ойлауға, зерттеулердің нəтижелерін табуға бағыттап отырған.
Руссо білімді игеруде ситуациялар қоюға мəн берген. Проблемалық оқытудың ең
керекті əрекеті ізденіс болса, оны өз тəжірибесінде қолданған ғалымдар қатарында
Песталоцци мен Дистервергтің еңбегі зор. Оқытудың осы əдісінің негізін қалап,
оны жоспарлы түрде іске асырған Д. Дьюн болды. Кейіннен оқытудың осы түріне
қарай Д. Бруннер, И. Лернер, Т.В. Кудрявцев, А.М. Матющкин, М.И. Махмутов зор
үлес қосты.
Проблемалық оқытудың мақсаты – ғылыми таным нəтижелерін, білім
жүйесін ғана меңгеріп қоймай, сонымен бірге бұл нəтижелерге жету жолының
өзін де, процесін меңгеру, оқушының таным дербестігінің қалыптасуы, оның
шығармашылық қабілеттерін дамыту. Проблемалық оқыту – ойлау операцияла-
ры мен оқушылардың ізденіс əрекетінің заңдылықтарын ескере отырып жасалған
оқу мен оқытудың бұрыннан мəлім тілдерін қолдану ережелерінің жаңа жүйесі.
Сондықтан да көбінесе мектеп оқушыларының ойлау қабілеттерін дамытады жəне
сенімдерін қалыптастыруда қамтамасыз етеді.
Проблемалық оқытудың басқа əдістерден айырмашылығы – білім оқушыларға
дайын күйінде ұсынылмайды, керісінше, олардың алдына белгілі бір проблеманы
өз бетінше шешу міндеті қойылады. Осылайша іздену əрекеті барысында шешімді
оқушылардың өзі тауып, білімді игеруге жол ашады.
Проблемалық оқыту «проблема», «проблемалық сұрақ», «проблемалық тап-
сырма», «проблемалық жағдай» деген ұғымдарды қамтиды.
Проблема дегеніміз – субъектінің өзінде бар іздену құралдарымен (білім,
икемділік, іздену тəжірибесі жəне т.б.) шешуге болатындай жағдай. Кез келген
сұрақ, тапсырма проблема бола бермейді. Олардың проблемалық болуының негізгі
шарты – оларға жауап іздеуде оқушыға даяр жауап не үлгі болмайды жəне ол өзінің
білетіні мен білмейтінің арасындағы қайшылықты басқаша айтқанда, берілген
проблеманы шешуге керекті білімнің немесе тəсілдің онда жетіспей тұрғанын
сезінеді.
Проблемалық жағдай – деп пайда болған құбылыстар, фактілерді адам
түсіндіре алмай қайшылық жағдайға ұшырауын айтады.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
51
Проблемалық тапсырма – əрекеттің біразын қамтиды, оны шешу үшін
оқушыларға өздігінен біраз ізденістер жасауға тура келеді. Мысалы, Тəжірибелік
жұмысты орындаңыздар. 1 г мыс жəне 2–3 мл 0,1М темір (ІІІ) хлоридінің ерітін-
дісін құйыңдар. Не байқалды? Байқаған өзгерістерді дəптерлеріңізге жазыңыздар.
Бұл сіздерді қызықтырды ма? Реакция теңдеуін құрастырыңыздар. Fe
-3
ионы
қандай қасиет көрсетеді? Бұл – аса ірі оқу – танымдық тапсырма. Бұл тапсырма
шешімі арнайы ізденісті, жетіспейтін мəліметті талап етеді.
Сондықтан, осы қиыншылықтардан шығудың жолын қарастырып, іс-
əрекетіне көшеді. Проблемалық жауап кезеңінде оқушының іс-əрекеті ойлау-
мен, пайымдаумен өз бетінше ізденумен сипатталады. Проблемалық оқыту тек
проблемалық жағдай тудырып қана қоймай, сонымен қатар оны дұрыс шеше білу
тəсілдерін меңгертуді де қажет етеді. Ол үшін мұғалім оқушының тақырыпта
кездесетін ой, пікір, қайшылықтарын дұрыс аңғаруына жағдай жасап, оны
шешудің жолдары мен тəсілдерін меңгертуге өздігінен ізденудің, зерттеудің амал-
дарын үйретуге тиіс. Мұның басты жолы – дұрыс ойлай білуге баулу. Көптеген
педагогтер мен психологтердiң сараптамасы бойынша əр түрдегі жаттығулардың
тиімділігі, олардың нұсқалық сипаттама болуында.
Проблемалық тапсырмалар сабақты түсіндірудегі қорытындылардың қандай
жəне қалай пайда болғандығын дəлелдейді жəне логикалық ойлауға, ғылыми
іздену жолына бағыттайды. Проблемалы тапсырмалар сезімге молырақ əсер етеді
де, оқушының қызуғушылығын, білімге іштей құмартушылығын дамытады.
Құмартушылық, қызуғушылық оқушыны өздігінен ізденуге жетелейді. Ізденіссіз
шығармашылық ойлау жоқ. Проблемалық тапсырма нəтижесі оқушының өз
бетінше еңбектенуіндегі дағдысы мен қабілетінің іскерлігінің жетілген, ең жоғары
сатысы деуге болады.
Проблемалық оқытудың мақсаттары:
– логикалық, ғылыми, шығармашылық ойлауды үйрету;
– оқушыларда тек білімді қалыптастырмай, оқу материалын дəлелдеді
жəне сенімді етіп жасау, ғылыми, диалектикалық – материалистік дүниетаным
қалыптастыруға негізделген білім беру;
– білімнің беріктігін қалыптастыруға ықпал ету, өйткені оқушылардың өз
бетімен тапқан ақпараттары есте жақсы сақталады;
– оқушының эмоциялық өрісіне əсер ету, яғни оларға өз күшінің сенімділігіне,
ойлау іс-əрекетінің күрделілігіне қанағаттандыру сияқты сенімдер қалыптастыру;
– ізденіс жəне зерттеушілік іс-əрекетінің қарапайым дағдыларын қалыптас-
тыру;
– оқушының білуге ұмтылу ынтасына мəн бере отырып, оның ілімге деген
танымын қалыптастырып, қызуғушылығын жебеу арқылы белсенділігін дамыту.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
52
Проблемалық оқытудың міндеттері М.И. Махмутов жалпы жəне арнайы
міндеттер деп екіге бөлді:
Проблемалық оқытудың жалпы міндеттері:
– оқушылардың білім жүйелері мен ақыл-ой жəне практикалық қызмет
тəсілдерін меңгеруі;
– оқушылардың танымдық дербестігі мен шығармашылық қабілеттерін да-
мыту;
– мектеп оқушыларының диалектикалық-материалистік ойлауын қалыптас-
тыру.
Проблемалық оқытудың арнайы міндеттері:
– білімді шығармашылық жолмен меңгеру дағдыларына тəрбиелеу;
– білімді шығармашылық қолдану дағдыларына (меңгерген білімдерді жаңа
ситуацияға қолдану) жəне оқу проблемаларын шешу шеберлігіне тəрбиелеу;
– шығармашылық қызмет тəжірибесін қалыптастыру жəне жинақтау;
– оқытудың ғылыми дəрежесін арттыру;
– ғылыми дүниетанымды қалыптастырудың тиімділігін арттыру.
Қазіргі таңда проблемалы оқыту технологиясын мынадай жетістіктерді
көрсетті:
1. Оқушылардың нақты ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға жағдай жа-
сайды.
2. Оқушылардың өзіндік көзқарасының болуын қамтамасыз етеді.
3. Оқушының танымдық қызығушылығын қалыптастырады.
4. Оқушының ойлау қабілетін дамытады.
5. Оқушыларды шығармашылық ізденіске жетелейді, меңгеретін
құбылыстарын ашуды көздейді.
Бірақ бұл технологияның мынадай кемшіліктері де бар:
1. Практикалық білік пен іскерліктерді қалыптастыруды ұдайы тиімді бола
бермейді.
2. Басқа оқыту технологиясымен салыстырғанда бірдей көлемдегі білімді
меңгеруге көп уақытты қажет етеді.
Қорыта айтатын болсақ, проблемалық оқыту технологиясының
мүмкіндіктері:
1. Оқушының жаңа ұғымды өз бетінше, шығармашылық іс – əрекетке
бағыттайды.
2. Оқушылар алдына танымдық проблеманы бірізді жəне мақсатты қоюды
көздей отырып, мұғалімнің көмегімен жаңа білімді меңгереді.
3. Ойлаудың ерекше түрін қамтамасыз етеді, оқушылардың білімі берік,
сондай-ақ алған білімді шығармашылықпен өз тəжірибесінде пайдалана алады.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
53
Осыған орай, проблемалық оқытудағы мұғалім мен оқушының өзара іс-
əрекеті мынадай болмақ:
Кесте 1
Кезең
Мұғалім іс-əрекеті
Оқушы іс-əрекеті
1
Проблеманың мəнін ұғынатындай сұрақ
қою
Проблеманы қою, меңгерген білімді
өзектендіру.
2
Бағыттау
Проблеманы түсіну.
3
Жетелеуші сұрақтар қою, керек ақпарат,
мəлімет беру
Болжам жасау, оны негіздеу.
4
Бағыттау
Болжамды тексеру, проблеманы шешу.
5
Бақылау сұрақтарын қою, нақтылау,
түзету.
Шешімді тексеру, алғашқы мəліметті салы-
стыру.
6
Шешім жасаудағы оқушы іс-əрекетін тал-
дау
Шешімді талдау, жіберген қателіктерге са-
раптама жасау.
7
Шешімнің нəтижесін келесі оқу іс-
əрекетімен байланыстыру
Жалпылау жəне жаңа оқу материалына көну.
Оқытуда проблемалық жағдаят жасаудың жəне оны шешудің жолдары
.
Химияны оқытуда проблемалық жағдаят туғызудың бірнеше тəсілдері бар.
Олар:
1. Оқушыларға белгісіз жəне түсіндіруді қажет ететін деректерді хабарлау
немесе көрнекі көрсету.
2. Оқушының білімі мен қарастырылатын фактілер арасында қарама –
қайшылық туындау.
3. Белгілі теория негізінде фактілерді түсіндіру;
4. Белгілі теория негізінде болжам жасап, оны практика жүзінде тексеру
(химиялық эксперимент арқылы);
5. Бастапқы шарттары мен нəтиже берілгенде шешімнің тиімді жолын табу;
6. Берілген шарттар бойынша шешімді өз бетінше табу;
7. Тарихи принципті қолдану;
Оқушыларға белгісіз жəне түсіндіруді қажет ететін деректерді хабарлау
немесе көрнекі (демонстрациялық талдаулар) көрсету
.
Мəселен 9-ншы сыныптағы көміртек тақырыбын қарастырайық.
1-кезең. Проблеманы қабылдауға дайындық.
Мұғалім оқушыларға «Өмірде жай зат – көміртекпен кездестіңіздер ме?» де-
ген сұрақ қояды.
Оқушылар тас көмірді жəне ағаш көмірді еске түсіреді.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
54
2-кезең. Проблемалық жағдай құру:
Мұғалім алмаз, көмір, графитті көрнекі етіп көрсетеді жəне осы заттар ауада
жанғанда көмірқышқыл газ түзілетінін айтады.
Алмаз - О = CO
2
Графит - О = CO
2
Көмір - О = CO
2
Қарама – қайшылықтың тууы: əр түрлі заттардың оттекпен бір өнім түзуі.
3-кезең. Проблеманы тұжырымдау:
Оқытушы оқушыға проблема тудыру үшін қандай сұрақтар қоюды ойласты-
рады.
– Алмаз, графит, көмірдің құрамы қандай?
– Бұл заттардың физикалық қасиеті қандай?
– Бұл заттардың химиялық қасиеттері неліктен бірдей, ал физикалық
қасиеттері əртүрлі?
– Осы заттарды жалпы қалай атауға болады?
4-кезең. Проблеманы шешу.
Қойылған сұрақтардың барлығы көміртектің аллотропиялық өзгерістерінің
болуымен түсіндіріледі. Осы сұрақтардың барлығы жағдаят шешуге бағытталған,
сондықтан оларды кезең-кезеңмен қоюға болады. Бірнеше кіші проблемалар
туғызу арқылы үлкен проблеманы шешеміз.
Жауаптары:
– Алмаз, графит, көмір – жай заттар. Олар көміртектен түзілген. Жану өнімі
СО
2
оттек пен көміртектен тұрады;
– Алмаз, графит, көмірдің физикалық қасиеттерін сипаттайды: алмаз қатты,
графит жұмсақ жəне т.б.
– Оқушылар алмаз, графит, көмірдің физикалық жəне химиялық қасиетте-
рін салыстырады; физикалық қасиеттеріндегі айырмашылықтарды жəне химия-
лық қасиеттеріндегі ұқсастықтарды көрсетеді. Соның нəтижесінде мынадай
қорытындыға келеді: осы заттардың айырмашылығы олардың ішкі құрылымында
деп тұжырымдайды.
5-кезең. Шешімнің дұрыстығын дəлелдеу.
Мұғалім алмаз жəне графиттің кристалдық торларын көрнекі түрде көрсетеді,
көмір мен күйенің аморфты құрылысын түсіндіреді.
Оқушылар осыған дейін қарастырған оттек пен күкірт қасиеттеріне тəн
құбылысты еске түсіреді, яғни құрамы бірдей, бірақ қасиеттері əр түрлі заттар
аллотропиялық өзгерістер деп, ал құбылысты аллотропия деп айтанынын ортаға
салады.
Осы тақырып бойынша проблемалық жағдаятты басқаша құруға бола ма?
Мысалы:
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
55
Мұғалім аллотропиялық түр өзгерістерді көрнекі түрде көрсетіп, бұл
құбылыстың неліктен мүмкін болатынын түсіндіру.
Оқушының білімі мен қарастыралатын фактілер арасындағы туындаған
қарама – қайшылықты пайдалану
.
Ары қарай келесі бір тақырып. «Тұздар гидролизі» тақырыбын қарастырайық.
1-кезең. Проблеманы қабылдауға дайындық.
– Оқытушы қышқылдар, негіздер жəне тұздардың ерітінділерінің, дистиль-
денген судың реакция ортасын көрнекі түрде индикатор көмегімен анықтайды.
– Оқушылар көрсетілген тəжірибені мұқият қадағалап, байқағандарын
кестеге толтырады (1-кесте).
1-кесте. Индикатордың түсі жəне реакция ортасы.

Лакмус
ерітіндісі
Ортаның
түсі
Реакциясы
ортасы
рН
Тұздардың типтері
1
Н
2
О
Күлгін
Бейтарап
7
2
НСl
Қызыл
Қышқыл
<7
3
NaOH
Көк
Сілті
>7
4
NaCl
Күлгін
Бейтарап
7
Күшті қышқыл жəне күшті негіз
5
NH
4
Cl
Қызыл
Қышқыл
<7
Күшті қышқыл жəне əлсіз негіз
6
CH
3
COONa
Көк
Сілті
>7
Күшті негіз жəне əлсіз қышқыл
7
CH
3
COONH
4
Күлгін
Бейтарап
7
Əлсіз қышқыл
8
AlCl
3
Қызыл
Қышқыл
<7
Күшті қылқыл жəне əлсіз негіз
9
Na
2
CO
3
Көк
Сілті
>7
Күшті негіз жəне əлсіз қышқыл
2-кезең. Проблемалық жағдаят құру.
Осыған дейін қышқыл ерітіндісінің реакция ортасы – қышқылдық, ал
сілтілік болатынын оқушылар білді. Тəжірибе барысында жаңа факт, яғни тұздар
ерітіндісінің ортасы қышқылдық немесе сілтілік болуы қосымша білімге сүйеніп,
түсіндіруді қажет етеді.
3-кезең. Проблеманы тұжырымдау.
Тұздардың судағы ерітіндісінің индикаторларға қышқылдық немесе негіздік
болуын түсіндіру.
4-кезең. Проблеманы шешу.
Мұғалім сынып оқушыларын топтарға бөледі жəне тапсырмалар ұсынады:
– Тұздардың судағы ерітіндісіндегі қасиеттерін түсіндіру үшін əр түрлі
идеялар ұсыну;
– Əртүрлі идеяларды талдау жəне бағалау, бір тұжырымға келу;
– Əр топтың жауабын тыңдау.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
56
5-кезең. Проблеманың шешімін тексеру жəне бағалау.
Мұғалім шешімдерді қорытындылайды. «Тұздар гидролизі» деген ұғым
ендіреді, оқушылармен бірге осы ұғымға анықтама береді. Сонан соң оқушылармен
басқа тұздарды қарастырады, алдын – ала олардың судағы ерітіндісіндегі реакция
ортасы туралы болжам айтуға жəне оны эксперимент түрінде тексеруге мүмкіндік
береді.
Сонымен, проблемалық оқыту технологиясын білім беру парадигмасын-
да пайдалану – оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамытады, оқу еңбегіне
қызығушылығын арттырады, оларды өздігінен саналы жұмыс істеуге үйретеді,
берік білімге, шығармашылыққа оқытудың жоғары нəтижесіне жеткізеді.
Əдебиеттер
1. Бұзаубақова К. Проблемалық оқыту / К. Бұзаубақова // Қазақстан мектебі. –
2005. – №2. – 27–32 б.
2. Айтбаева А.Б. Білім берудегі жаңа технологиялар: оқу құралы / А.Б. Айтбаева. –
Алматы: Қазақ университеті, 2011. – 162 б.
3. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения / В.В. Давыдов. – М., 1996.
4. Эльконин Д.В. Проблемы развивающего обучения / Д.В. Эльконин, Л.В. Занков. –
М., 1990.
5. Матюшкин А.М. Проблемные ситуации в мышлении и в обучении / А.М. Матюш-
кин // Оконь В. Основы проблемного обучения. – М.: Просвещение, 1968. – С. 186–203.
6. Загвязинский В.И. Теория обучения. Современная интерпритация: учеб. пособие
для вузов / В. И. Загвязинский. – 5-е изд. – М.: Академия, 2008. – 192 с.
7. Махмутов М.И. Организация проблемного обучения в школе: кн. для учителя /
М.И. Махмутов – М.: Просвещение, 1977. – 240 с.
8. Лернер И.Я. Проблемное обучение: научное издание / И.Я. Лернер. – М.: Знание,
1974. – 64 с.
Применение проблемного обучения на уроках химии
М.Баймурат
Магистр химии, старший преподаватель кафедры географии и химии
Павлодарский государственный педагогический институт, Павлодар, Казахстан
Р.Ж.Муканова
доцент кафедры географии и химии, к.х.н.,
Павлодарский государственный педагогический институт, Павлодар, Казахстан
К.З.Жунусова
доцент кафедры географии и химии, к.х.н.,
Павлодарский государственный педагогический институт, Павлодар, Казахстан
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
57
Аннотация
В статье рассматриваются особенности применения проблемных методов и их элементов в
преподавании химических дисциплин, и эффективность при формировании у учащихся самостоя-
тельных исследовательских навыков и особенности оценивания учебных достижений учащихс. На
примере дисциплин по специальности “химия”, рассматриваются роль проблемных методов обуче-
ния. Элементы проблемного обучения (ситуационные задания и др.) мотивируют студентов на само-
стоятельный пояс информации и активизируют аналитические и коммуникативные навыки. Такой
подход в обучении позволяет научить студентов самостоятельно видеть проблему, сформировать ее
и найти возможные пути решения.
Ключевые слова: проблемное обучения, проблемные вопросы, проблемные задачи, проблем-
ное ситуация, цель проблемного обучения, задачи проблемного обучения, технология проблемно-
го обучения, гипотеза проблемы, к подготовки проблема, доказать проблемы, оценивать или прове-
рить проблему.
Application problem – based learning in chemistry class
M. Baimurat
Senior Lecturer, Department of geography and chemistry
Pavlodar State Pedagogical Institute, Pavlodar, Kazakhstan
R.Zh. Mukanova
Associate professor of geography and chemistry, Candidate of Chemical science,
Pavlodar State Pedagogical Institute, Pavlodar, Kazakhstan
K.Z. Zhunussova
Associate professor of geography and chemistry, Candidate of Chemical science,
Pavlodar State Pedagogical Institute, Pavlodar, Kazakhstan
Summary
The article discusses the features of the application problem methods and their elements in the
teaching of chemical sciences, and efficiency in the formation of students' independent research ski
lls and
characteristics evaluation of educational achievements. On the example of the disciplines in the spe
cialty
«Chemistry», discusses the role of problem teaching methods. Elements of problem-based learning
(situational tasks and others.) Motivate students to self-belt information and stimulate analytical
and
communication skills. This approach to learning allows students to learn on their own to see the pro
blem,
its form and to find possible solutions. And also, the problem situation is regarded as the basis of
problem-
based learning using special teaching methods. In problem-based learning greatest importance attache
s to
research and partly – search training methods.
Key words: problem-based learning, problem issues, problematic tasks, problem situation, the
purpose of problem-based learning, problem-based learning tasks, problem-based learning technology,
the
hypothesis of the problem, to prepare a problem, prove a problem, evaluate or check the problem.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
58
УДК 372.854
ПУТИ РАЗВИТИЯ ПОЗНАВАТЕЛЬНОГО ИНТЕРЕСА К ХИМИИ
ПРИ ОБУЧЕНИИ СТАРШЕКЛАССНИКОВ ГУМАНИТАРНЫХ КЛАССОВ
О.С. Ачкинадзе
кандидат педагогических наук, доцент кафедры географии и химии,
Павлодарский государственный педагогический институт,
г. Павлодар, Казахстан
Д. Мухамедьярова
студент 3 курса специальности «Химия».
Павлодарский государственный педагогический институт,
г. Павлодар, Казахстан
Аннотация
В статье рассматривается одно из направлений в решении проблемы гуманизации
химического образования – использование художественной литературы в преподавании
химии в школе.
Ключевые слова: гуманизация образования, эстетическая культура, межпредмет-
ные связи, интерес к обучению.
Гуманизация образования является одним из главных принципов развития
современного общества. О необходимости гуманизации образования говорит За-
кон «Об образовании Республики Казахстан», многочисленные программные до-
кументы Министерства образования и науки Республики Казахстан, публикации
ведущих педагогов.
Гуманизация, по мнению И.А. Зимней, предполагает общую для всего обра-
зовательного пространства гуманистически ориентированную цель образования;
изменение содержания обучения в плане его гуманитаризации; общий подход к
образованию как личностно-деятельностный; форму обучения как деятельностно-
задачную [1].
В связи с этим каждая учебная дисциплина, в том числе и химия, должна не
только сообщать обучаемым базовую информацию по изучаемой науке, но и раз-
вивать личностные качества учащихся, формировать их мировоззрение и систему
ценностей.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
59
Развитие идей гуманизации химии можно увидеть в отдельных трудах
учёных-методистов Л.М. Сморгонского, Д.П. Ерыгина, А.К. Грабова, В.М. Наза-
ренко, Л.Ю. Аликберовой, Е.И. Хабаровой, Е.Я. Аршанского и других.
Однако мало изучены возможности для эстетического воспитания школьни-
ков на уроках химии посредством художественной литературы. К тому же в до-
ступной нам литературе не нашлось отражения системного построения использо-
вания межпредметных связей учебных дисциплин гуманитарного цикла с химией
на основе деятельностного подхода в обучении.
Передовой опыт некоторых учителей химии, методистов, а также наш не-
большой опыт в реализации избранной проблемы позволяет сказать, что использо-
вание эстетических элементов при изучении химии способствует устранению про-
тиворечий и затруднений, таких как:
– перегрузка учащихся во время урока учебным материалом без смены видов
деятельности;
– пассивное отношение к урокам химии и недооценка учащимися значимости
предмета для научного понимания окружающего мира.
Целью нашего исследования является отбор оптимального содержания уро-
ков химии с использованием поэзии и художественной литературы; разработка
методов обучения, ориентированного на формирование творческих способностей
учащихся; создание нового дидактического материала.
Современная методика преподавания химии включает широкий набор ме-
тодических приёмов, направленных на активизацию познавательной деятельно-
сти учащихся: использование на уроке занимательных примеров, опытов, парадок-
сальных фактов. Применение поэзии и художественной литературы позволяет рас-
смотреть химические реакции, физические и химические свойства различных ве-
ществ и их применение в другом, неожиданном для учащихся ракурсе. А это вы-
зывает интерес у учащихся к изучаемой теме, помогает создать на уроке ту особую
эмоциональную атмосферу, без которой невозможно формирование любви к пред-
мету.
По мнению ряда специалистов, использование эстетических элементов повы-
шает уровень усвоения и запоминания изучаемого материала за счёт эмоциональ-
ной реакции и образования стойких ассоциативных связей; способствует эстетиче-
скому воспитанию школьников.
Работа с научно-педагогической и методической литературой привела к вы-
воду о необходимости внесения изменений в технологию построения уроков хи-
мии при обучении школьников общественно-гуманитарного направления, что соз-
давало бы возможность выполнения Государственного стандарта образования по
данной дисциплине.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
60
Главное, на наш взгляд, в предлагаемой системе обучения – создание атмос-
феры взаимопонимания, взаимоуважения, чтобы ученику хотелось учиться, испы-
тывать успех, добиваться желаемого результата на почве положительной мотиви-
рованности. Это и есть база для повышения уровня качества знания.
Теоретической базой исследования явились работы А.М. Матюшкина,
М.М. Махмутова, Г.И. Щукиной, М.Н. Скаткина.
В начале педагогического эксперимента мы проводили психолого-педаго-
гическое обследование учащихся 8 класса общественно-гуманитарного направле-
ния (25 человек) школы ОМЛИОД г. Павлодара. В основном это дети-гуманитарии,
так называемые «правополушарные». Согласно исследованиям В.В. Голенкова и
Е.Б. Филипповой [2], для них характерно мышление эмоциональное, наглядно-
образное, с опорой на ассоциации, интуицию; восприятие целостное, эмоционально-
чувственное. Далее восьмиклассникам была предложена небольшая анкета, на-
правленная на выявление отношения к предмету «Химия» и к художественной ли-
тературе. Вопросы были следующими: «Нравится ли вам химия? Почему?»; «Ис-
пользовались ли у вас на уроках химии отрывки худ. произведений, стихи?»; «Хо-
тели бы вы, чтобы на уроке при изучении темы использовались отрывки худ. про-
изведений, стихи?».
Анализ анкетирования показал, что 85' учеников класса химия не нравится
(скучная, неинтересная); считают химию, напротив, интересным, увлекательным
предметом лишь 15' опрошенных.
«На уроках никогда не использовались отрывки из художественной литера-
туры», – ответили 50' респондентов. 25' отметили, что иногда звучали эпигра-
фы, загадки, стихи»; при этом воздержались от ответа на данный вопрос 25' опро-
шенных.
Отвечая на третий вопрос, 70' восьмиклассников указали, что хотели бы
видеть связь химии и художественной литературы; 25' учащихся считают, что в
этом нет необходимости; воздержались от ответа 5' респондентов.
Таким образом, большинство восьмиклассников проявили интерес к меж-
предметным связям, а именно химии и литературы.
Как осуществить идею гуманизации на практике?
Обратимся к возможностям художественной литературы при изучении слож-
ного предмета «химия» в средней школе. Практика показывает, что использование
отрывков из художественных произведений способствует формированию позна-
вательного интереса, помогает рассмотреть химические явления в повседневной
жизни, содействует эстетическому воспитанию учащихся.
Методика использования художественных произведений может быть очень
разнообразна.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
61
Если отрывок или стихотворение содержит описание химического явления,
то его целесообразно использовать, как иллюстрацию изучаемого материала. На-
пример, к уроку «Кислород: химический элемент и простое вещество» (8 класс) де-
визом мы выбрали высказывание Я. Берцелиуса: «Кислород это вещество, вокруг
которого вращается земная химия». При изучении вопроса о получении кислоро-
да путём сжижения воздуха, можно зачитывать строки из романа А. Беляева «Про-
давец воздуха».
При опросе восьмиклассников по теме «Основные классы неорганических
соединений» удачно был использован отрывок из романа Буссенара «Похитите-
ли бриллиантов», где в ярком описании происходящего ученики могли проследить
генетическую связь между оксидами, щелочами, солями, и далее учитель просил
учащихся проиллюстрировать уравнениями реакций процессы, описанные в лите-
ратурном отрывке.
На уроках по разделу курса химии 8 класса «Вода. Растворы» нами исполь-
зовался фрагмент из романа Ж. Верна «Таинственный остров», в котором вода рас-
сматривается как эффективное топливо будущего.
«– Какое топливо заменит уголь?
– Вода, – ответил инженер.
– Вода? – переспросил Пенкроф…
– Да, но вода, разложенная на составные части, – пояснил Сайрес Смит.
– Без сомнения, это будет делаться при помощи электричества, которое в ру-
ках человека станет могучей силой... Да, я уверен, что наступит день, и вода за-
менит топливо; водород и кислород, из которых она состоит, будут применяться
и раздельно; они окажутся неисчерпаемым и таким мощным источником тепла и
света, что углю до них далеко! Наступит день, друзья мои, и в трюмы пароходов, в
тендеры паровозов станут грузить не уголь, а баллоны с двумя этими сжатыми га-
зами, и они будут сгорать с огромнейшей тепловой отдачей. Следовательно, боять-
ся нечего... когда каменноугольные залежи иссякнут, человек превратит в топливо
воду, люди будут обогреваться водой. Вода – это уголь грядущих веков».
Таким образом, в течение учебного года на уроках при изучении химических
явлений, закреплении материала использовались фрагментарно стихи и отрывки
из литературной прозы в качестве эпиграфа. Учащиеся проявляли интерес и назы-
вали такие моменты урока «лирическими отступлениями».
В конце третьей четверти учебного года проводился интегрированный урок
«Химия в стихах и прозе». Целью урока явилось расширение и обобщение знаний
об основных понятиях химии, химических реакциях, химической символике, при-
меняемых не только в области точных, но и в сфере гуманитарных наук, в частно-
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
62
сти в литературе. Был выбран эвристический метод ведения урока, поскольку уча-
щимся предлагалось решить следующие проблемные вопросы:
1. Есть ли точки соприкосновения между литературой и химией?
2. В чем проявляется химизация поэзии?
3. Как и для чего авторы используют знания химических явлений в прозе?
4. Допускают ли авторы художественных произведений неточности при опи-
сании химических процессов?
Первый вопрос явился мотивационным. Учитель, используя презентацию на
интерактивной доске, организовал обсуждение и анализ поэтических строк поэтов
18–20 веков; звучало художественное чтение отрывков произведений М.В. Ломо-
носова, А.С. Пушкина, А. Ахматовой, О. Мандельштама и других. Учащиеся убе-
дились, что термин «химизация поэзии» имеет место быть, то есть ответили на
второй проблемный вопрос.
Читая строки из книги В.Ф. Одоевского «Мороз Иванович», М. Митчел «Уне-
сенные ветром», Г.Р. Хаггарда «Клеопатра», А. Конан Дойла «Маракатова бездна»
и другие, учащиеся распознали определенные химические термины и процессы,
которые далее учитель подтверждал виртуальными химическими опытами. Таким
образом, учащиеся ответили на третий проблемный вопрос урока.
Рассмотрение четвертого вопроса вызвало наибольшее оживление у учащих-
ся, так как в поэтических строках и прозе (И. Сельвинского, А. Ахматовой, А. Бе-
ляева, А.Н. Рыбакова) нужно было найти, в чём химическая ошибка автора.
В конце урока учащиеся согласились с тем, что существуют точки сопри-
косновения химии и литературы. Учитель химии предлагает учащимся заполнить
рефлексивную карточку, ответить на вопросы: «Что было самым интересным и не-
обычным на уроке? Что нового узнал для себя лично?».
Вот лишь некоторые примеры и методические приёмы, способствующие
развитию интереса к изучению химии, формирование мировоззрения и творче-
ских способностей школьников, неотъемлемой частью которых являются идейно-
эстетические взгляды, идеалы и убеждения.
Выходной контроль, определяющий отношение восьмиклассников к предме-
ту «Химия», повторял вопросы анкеты входного контроля, кроме того, был добав-
лен следующий тест-вопрос: «Связь с гуманитарными предметами (история, лите-
ратура, языки, изобразительное искусство): а) вскользь упоминаются, б) выясня-
ется необходимость изучения, в) приводятся конкретные примеры, г) не упомина-
ются)».
Анализ выходного контроля показал, что считают химию интересным, увле-
кательным предметом уже 25' опрошенных (повысилось число заинтересованных
на 10').
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
63
«Понравилось, что на уроке звучали отрывки из художественной литерату-
ры», – ответили 85' респондентов. 10' опрошенных считают, что в этом нет необ-
ходимости; при этом воздержались от ответа на данный вопрос 5' опрошенных.
Отвечая на третий вопрос анкеты, 90' восьмиклассников указали, что хоте-
ли бы видеть связь химии и художественной литературы; 5' учащихся считают,
что в этом нет необходимости; воздержались от ответа 5' респондентов.
«Вскользь упоминается связь с другими гуманитарными предметами», – от-
ветили 30' респондентов; «приводятся конкретные примеры», – ответили 25'
опрошенных; 60' восьмиклассников осознают необходимость изучения связи хи-
мии с гуманитарными предметами.
Следовательно, применение нетрадиционных для обучения естественных
дисциплин межпредметных связей химии и литературы показывает, насколько
красивым, необычным станет обыкновенный информативный учебный материал,
если учитель иллюстрирует его выдержками из художественных произведений.
Встреча на уроке с любимыми книгами помогает создать ту особую эмоцио-
нальную атмосферу, без которой невозможно формирование любви к предмету хи-
мии, и, безусловно, повышают уровень усвоения и запоминания изучаемого мате-
риала за счет эмоциональной реакции и образования стойких ассоциативных свя-
зей. Кроме того, использование художественной литературы предоставляет учите-
лю немалые возможности для эстетического и нравственного воспитания школь-
ников. Поэтическое слово, эмоциональный настрой приобщает учащихся к творче-
ской деятельности, способствует воспитанию эстетического вкуса, любви и уваже-
ния к родному языку.
В заключение хотелось бы отметить, что истины, облачённые в поэтические
одежды, порой влияют на сознание гораздо сильнее, чем простые высказывания.
Союз химии и литературы поражает своей изобретательностью и значимостью.
Монументальность химии, её логика, сложность, формулы, законы и понятия так
гармонично сочетаются с изящной, напевной, лиричной поэзией и фантастической
прозой! Такой подход к изучению предмета совершенствует образное мышление
учащихся, может оказать благотворное влияние на развитие их воображения, спо-
собность высказывать оригинальные идеи, то есть тех качеств, которые необходи-
мы для научного творчества.
Список литературы
1. Зимняя И.А. Гуманизация образования – императив XXI века / И.А. Зимняя // Гума-
низация образования. – Вып. 1. – Набережные Челны, 1996. – С. 20–30.
2. Голенков В.В. Подход к индивидуализации обучения на основе исследования меж-
полушарной асимметрии головного мозга / В.В. Голенков, Е.Б. Филиппова // Адукацыя i вы-
хаванне. – 1997. – №10. – С. 34-47.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
64
Гуманитарлық сыныпта жоғары сынып оқушыларды, оқыту
кезінде химияға танымдық қызығушылықты дамыту жолдары.
О.С. Ачкинадзе
Педагогика ғылымдарының кандидаты, география жəне химия
кафедрасының доценті, Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты,
Павлодар қ., Қазақстан.
Д. Мухамедьярова
3 курс студенті, «Химия» мамандығы,
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Павлодар қ., Қазақстан.
Аңдатпа
Мақалада бағыттарының бірі шешуге ізгілендіру химиялық білім – пайдалану көркем əдебиет
химия мектепте.
Кілтті сөздер: ізгілендіру, білім беру, эстетикалық мəдениет, пəнаралық байланыс,
қызығушылық оқыту.
Ways of development of cognitive interest in chemistry
in the training of senior pupils of humanitarian classes
O.S. Achinadze
PhD., Associate Professor department of geography and chemistry,
Pavlodar State Pedagogical Institute. Pavlodar. Kazakhstan.
D. Mukhamedyarova
A third-year student of the specialty «Chemistry».
Pavlodar State Pedagogical Institute. Pavlodar. Kazakhstan.
Summary
The article considers one of the directions in the solution of the problem of humanization of chemic
al
education – the use of fiction in the teaching of chemistry in school.
Keywords: humanization of education, aesthetic culture, intersubject connections, interest in
learning.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
65
SHAPING COMMUNICATIVE COMPETENCE
A.M. Zakal
Universität Hamburg
20148, Hamburg, Mittelweg, 177, Germany
Janat Sakenov
Pavlodar state pedagogical institute,
140000, Pavlodar, Mira Street, 60, Kazakhstan.
Elizaveta Shnaider, Baymanov Ruslan,
Alma Kazhmuratova, Farida Seytgalieva
School-gymnasium No. 2 of Gafu Kairbekov, Astana
Abstract
This article investigates the problem of shaping communicative competence among
university students. We have carried out a theoretical analysis of academic, methodological
and teaching literature on the shaping of the future teacher’s communicative competence. We
have specified the notion of “communicative competence” as a major component of professional
competency of the student as a future teacher. A Model of shaping communicative competence
among university students have been elaborated and put into practice. We have also identified
educational conditions that foster efficient shaping of communicative competence of the student
as a future teacher. The model of shaping communicative competence among university students is
recommended for use when elaborating educational standards and programs in higher education.
Keywords: communicative competences, student, university, higher education.
1. Introduction
Methodological and theoretical aspects of the competence approach have been
widely discussed by a number of researchers (Abu-Ras, A.S. (2002); Yessen B. Omarov,
et al. (2016); Chown A. (1994); Patima Makhashova, et al. (2016). The competence
approach is not completely new, since knowledge acquisition orientation, its practical
applications and acquisition of generalized courses of action have been analyzed in the
research studies by Berkimbaev, K.M. et al. (2012); Sakenov, D.Zh. et al. (2012); Gif-
ford S. (1994); McClelland D.C. (1973) and their successors. Large-scale changes taking
place in modern society demand that higher education institutions train highly educated
and many-sided professionals who feel confident when it comes to choosing optimal ways
ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫЙ РАЗДЕЛ СТАТЕЙ
ПО ТРЕБОВАНИЯМ БАЗЫ ЦИТИРОВАНИЯ SCOPUS
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
66
of self-development and self-improvement, who are able to work in team, responsive,
creative, flexible when facing life’s collisions and able to acquire necessary knowledge
and apply it in practice when meeting various challenges in all walks of life. Modern-
day professionals are taught to think creatively and independently, to address problems
and find ways to respond to them, to be creative, sociable, tolerable and able to come
up with new ideas as well as to work on improving their own morality, intellect and
general culture. As far as professional training is concerned, it is only possible to achieve
such results by revising the content of education in terms of the competence approach.
The educational paradigm shift that is now taking place in society determines the need
for implementing the competence approach into the educational system. At the same
time, change of beliefs and values shifts priorities from the adaptability principle to
the competence principle in respect to university graduates. As of today, the teachers’
qualifications do not yet meet the new socio-economical requirements and are not in
line with the educational paradigm shift. Teacher training is fundamentally empirical
and lacks proper scientific substantiation. Specialist training enabling students to become
highly professional in their field along with efficiency increase in higher education are
pressing goals. Research studies by Anara Zhumasheva et al. (2016); Onalbek Zh. K. et
al. (2013); White, R.W. (1959), among others, suggests concepts revealing key aspects
of and directions for improving the quality of higher professional education. Research
by Ch. (1994); Sakenov, D.Zh. et al. (2012); Vipin Kumar Sharma. (2015); McClelland
D.C. (1973) and others have laid scientific foundations for fostering professional teacher
training. The goals and outcomes of teacher training demonstrate that every person in this
study program inevitably faces three of its factors: the content one, the personality one and
the procedural (technological) one. In other words, professional training includes tackling
tasks related to what the specialist is expected to know in terms of his responsibilities,
how he or she intends to use his or her knowledge for the job, what personal qualities the
specialist should have so that his or her knowledge and skills produce the best possible
results. However, we consider communicative competence to be one of the key elements
in teacher training, since it is an integral part of each teacher’s professional competence
and a crucial indicator of the individual’s abilities in terms of personal fulfillment. The
need to develop the student’s communicative competence as a future teacher is due to
the fact that the teacher’s professional activity is directed at shaping human personality
and, to this end, intense activity and meaningful communications are mandatory. It is of
utmost importance not only to train future teachers to obtain relevant information, but
also to think it over logically, evaluate it and share their views with others. The teacher
maintains ongoing communication, which includes multidimensional relations with
learners, their parents and colleagues. In this regard, the teacher, being a representative of
the “person/person” occupational group, should have high communicative competence,
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
67
that is, extensive communicative skills that are an integral part of his or her professional
competence as a teacher.
Professional communicative competence has been discussed in a number of
research studies, including Henner, E.K. (2004); Savignon, S. (1976); Alptekin, C. (2002);
Nazari, A. (2007); Canale, M. & Swain M. (1980); Light, J.C. (1997); Celce-Murcia et al.
(1995); Kramsch, C. (2006); Hymes, D. (1972). According to these researchers, the notion
of communicative competence refers to the need in communication, intensity and breadth
of communication; the ability to speak and listen, convince and respect the opinions of
the interlocutor; the specific nature of the emotional response to the obtained information
and to the interlocutor’s personality; one’s own well-being during the communication
process; the ability to control oneself, to give an adequate self-evaluation and not only
that of the communication partner. Communicative competence implies communication
skills required to function within a specific professional team and an ability to produce
and interpret professionally significant statements. In order to achieve this, the future
specialist should master the specific features of professional communication in this or that
sphere of activity along with language behavior norms ensuring efficiency with which
he or she responds to the professional challenges. Communicative competence is exactly
what young people and students need for successful self-determination in the world of
work, of continuous education and of interpersonal social relationships, which highlight
the significance and relevance of the present study.
Despite considerable theoretical and practical achievements in shaping communi-
cative competence among future teachers, there can be no denying that special attention
should be given to working out educational conditions for the shaping of communicative
competence. This is essential, since a teacher’s communicative competence is made
manifest not only in tackling professional tasks, but also in how the individual perceives,
assesses and understands the world beyond his or her profession. After all, it is the
teacher who determines whether favorable and democratic environment will be created
in the classroom, whether students will act as active participants and whether they will
be able to live a full-fledged life. In teacher training programs, insufficient attention is,
however, given to developing future teachers’ ability to consciously build interaction
with students, their parents and colleagues by using linguistic means; to distinguish,
when communicating, one’s own meanings and those of other people and to understand
that these meanings may not be the same and that the art of communication consists
exactly in the ability to coordinate various meanings, in other words, to foster mutual
understanding. Teachers are not sufficiently ready to work systematically on shaping
students’ communicative skills through school subjects and, to explain this, point at the
following factors: lack of necessary resource materials; difficulties in setting criteria for
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
68
communication skills development; insufficient professional competence in this type of
activity.
Our analysis of the current state of communicative competence development
among students, university and school teachers testifies that both students and teachers
highlight the importance of shaping communicative competence and the low level of
communicative competence, which is to be developed while attending school. Taking into
consideration the existing problem regarding the shaping of communicative competence
of the future teacher, it would be beneficial to give special attention to the shaping of
communicative competence among students as future teachers who would speak fluently,
choose independently the style of professional communication and activity and draw
extensively, in their work, on the general pedagogical knowledge meeting the modern
school requirements. Inadequate knowledge of the conditions emerging within the higher
education system and contributing to the shaping of future teachers’ communicative
competence determines the relevance of the present study.
Consequently, despite the fact that high communicative competence is needed for
successful self-determination and self-fulfillment in the future teaching activities and
in efficient interpersonal and social relationships, contradictions still exist, in teacher
training, between the following factors:
– An increased need in highly professional communication among teachers and a
low level of their real communicative competence;
– The need for shaping communicative competence of students as future teachers
and deficient educational conditions necessary for its achievement.
Based on the above-mentioned contradictions, we have defined our research
project, its essence being the identification of educational conditions contributing to the
shaping of communicative competence of students as future teachers. Once the problem
has been defined, our research objective has been set as follows: to determine educational
conditions for shaping communicative competences among university students.
2. Methods
The following approaches have been adopted for our research on educational
conditions for shaping communicative competences among university students: the holistic
approach, the management approach, the activity approach, the competence approach
in professional education, the personality-oriented approach, the context approach, the
technological approach and various technologies in higher education.
The theoretical foundations for our research on educational conditions for shaping
communicative competences among university students are as follows: professional
education and specialist personal development theories, theories of the competence
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
69
approach in education, theoretical foundations for the notions of “competence” and
“communicative competence”, the activity theory.
In order to achieve our objective, that is, to determine educational conditions
for shaping communicative competences among university students, we have used the
following research methods:
– Theoretical research methods: study and analysis of philosophical, sociological,
educational and psychological studies on communicative competence; study and analysis
of relevant notions and terminology and of scholarly approaches to the subject under study
(determining educational conditions for shaping communicative competences among
university students); synthesis, comparison, summary;
– Empirical research methods: study and summary of previous research on
determining educational conditions for shaping communicative competences among
university students; discussions with students, university and school teachers; surveys,
observations; independent reference summary method; method of mathematical and
statistical data processing; modeling, teaching experiments on studying educational
conditions for shaping communicative competences among university students.
3. Results
Upgrading in the higher professional education system should be directed at
providing students with high quality teacher education and at fostering their professional
teacher competence for students to become highly qualified specialists boasting a high
level of teaching excellence. Gifford (1994) puts competence into relation with various
aspects typical of a specialist and distinguishes four types of professional competency:
specialized, social, personality-oriented, individual:
1. Specialized, or activity-based, professional competency means mastering an
activity at a highly professional level and comprises not only specialized knowledge, but
also the skill to put it into practice.
2. Social professional competence means mastering joint professional activity and
cooperation techniques adopted within a professional community for the purposes of
professional communication.
3. Personality-oriented competence means mastering self-expression and self-
development techniques and ways to oppose professional deformation. A specialist’s
ability to plan his or her professional activities, to make independent decisions and to look
into problems also belongs to this category.
4. Individual professional competence means mastering self-regulation techniques,
readiness for professional growth, resistance to professional aging and presence of steady
professional motivation.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
70
The key figure in the education system is the teacher, since he or she acts as a
creator of the educational process and as a common and professional culture bearer. The
issue relating to the teacher education upgrading thus emerges, which is important, since
the teacher’s communicative competence manifests itself not only in tackling professional
tasks, but also in the manner how an individual perceives, assesses and understands the
world beyond his or her professions. After all, it is the teacher who determines whether
graduates will act as active participants and whether they will live a full-fledged life.
For our research purposes, we have carried out a system analysis of communicative
competence based on integrating and correlating the notions “communicative” and
“competence” and on investigating the following aspects.
1. Competence as an integral manifestation of professionalism; correlation of the
notions “competence” and “qualification”.
2. Competence as an integration of various aspects of knowledge and skills;
correlation of the notions “competence” and “knowledge”, “competence” and “skill”.
3. Competence as an integral manifestation of professionalism and an indicator of
professional development, a specialist’s self-development. In other words, the following
aspects are typical of competence:
– Competence is defined as a phenomenon comprising a set of knowledge and skills,
value orientations, activity rationales, emotional stability, accomplishment of professional
tasks and attitudes towards one’s own activity;
– Competence includes parlance and culture of speech, precision in material
presentation and listening skills;
– Competence as a value-based attitude to one’s profession, people and events;
diversity of interests;
– Competence refers to the level of theoretical knowledge, readiness to analyze
practical work professionally and intelligently and to work on improving it;
– Competence as life-long readiness for ongoing professional growth; high-quality
and efficient practical applications;
The notion of “competence” is investigated within the context of this or that
professional activity and represents a worker fulfilling his or her professional responsibilities
efficiently. Thus, it can be stated that every area of activity proposes its own aspect in
studying communicative competence as competence in communication, generally
speaking. In reality, however, it is not communicative competence itself that is studied,
but various aspects of communication. This is, without a doubt, of great importance for
learning, in general. At the same time, the subject-oriented nature of communication
results in the fact that, in the learner’s mind, insights about various aspects and features
of communication exist separately from each other and are not systematic, which makes
it impossible for the learner to use them in real interaction.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
71
As a result, communicative competence should be realized not only as a key
competence enhancing all aspects of the individual’s life and activities, but also as an
independent component of the specialist’s overall professional competence and represents
readiness for efficient communication and a significant development of communicative
skills and personal qualities of students as future teachers that lead to creative responses
to educational challenges emerging in the process of communication. Our research has
resulted in the following model of shaping communicative competence among university
students (Fig. 1):
I
VI
III
V
IV
II
Fig.1 Model of shaping communicative competence among university students
Note to Fig. 1 Model of shaping communicative competence among university
students. This Model of shaping communicative competence among university
students shows relationships, main components and elements of the process of shaping
communicative competences among university students:
I – process of shaping communicative competence among university students;
II – goal: shaping of communicative competence among university students as
future teachers;
III – theoretical approaches: system approach, personality-oriented approach,
activity approach;
IV – communicative competence: an individual’s integrative quality implying
knowledge and skills necessary for efficient social interaction aimed at transmitting and
exchanging information, establishing contacts, managing a situation with verbal and non-
verbal means;
V – educational conditions: set of active learning means and methods aimed at
shaping communicative competence; using, during the training period, methods that
contribute to the growth of professional independence; teaching practice organization
featuring elements of professional planning; elaboration of a system of criteria for
evaluation of communicative competence development levels;
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
72
VI – outcome: highly developed communicative competence among university
students as future teachers.
Presence of pedagogical standards, norms and rules, to which the future specialist’s
communicative competence must conform, makes its measurement possible. It may
be realized as measurement of quality of activity by using expert evaluations, testing,
surveying and other methods. At the same time, measurements of professional compe-
tence are related to criteria and indicators as well as the level of their development.
The choice of the most representative criteria for communicative competence, such
as the development level of cognitive, motivational, linguistic and perceptive components,
allow for explaining the level of its development: high, medium, low. Communicative
competence is a necessary condition for successful personal fulfillment among university
students as future teachers.
Different components of communicative competence (cognitive, motivational,
linguistic and perceptive) reflect the students’ level of professional and personal knowledge
and practical skills enhanced by their motivation for activity in terms for communicative
competence.
The cognitive component is related to personality-centered processes and to the
shaping of specialized and common cultural knowledge and communicative skills
necessary for professional activities. It comprises the coherence of the presented material,
unity of style, expressiveness, excellent command of active teaching techniques. This
component includes the ability to transmit information by verbal and non-verbal means
of communication, verbal intelligence, the ability to convey ideas in a clear and concise
manner, clarity and consistency of statements. This component also features a high level
of communicative willingness to engage in a dialogue, quality of speech, rich and wide
vocabulary, absence of factual errors and precision of expression.
The cognitive component is based on the individual’s cognitive processes, the
specific features of their development, the shaping of communicative knowledge for
professional activities characterized by an adequate exchange of information taking into
account the norms and patterns of communicative behavior.
The motivational component is a major factor in the shaping of communicative
competence during professional training in higher education institutions. The motivational
component fosters readiness for activity and regulates professional activity in teaching. If
students are taught to show the need and motivation for communicative self-improvement,
communicative training will result in students’ realizing and classifying personal
opportunities for creating space for future professional activities.
The motivational component is a decisive factor in shaping communicative
competence for interaction and, in general, teaching purposes. It reflects actualization
of professionally significant reasons for participating in professional activities, fosters
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
73
knowledge acquisition and shows the extent to which the student needs to continuously
improve his or her communication skills.
The linguistic component of communicative competence is characterized by
exchange of information taking into account norms and patterns of communicative
behavior, adequate communication goal setting, its efficient achievement as well as the
ability to take a role position and to settle communication conflicts in a rational manner.
This aspect reflects interaction between interlocutors taking into consideration available
communicative insights and ways of organizing their joint action. The qualities constituting
the linguistic component include adequate use of means of non-verbal communication,
vividness of language, pleasant manners and trained voice, ability to enter into and keep
up a conversation, use of verbal means of communication.
The perceptive component of communicative competence implies acquisition of
knowledge by interlocutors due to the process of perception, correlation of detected
characteristics with specific features of one’s own personality, situation assessment and
prediction of the interlocutor’s upcoming actions based on this assessment.
The above-mentioned components are the key ones in the process of shaping
communicative competence and reflect the specific nature of future teachers’ professional
training. They represent the totality of professionally important communicative personal
qualities: tolerance, sociability, empathy, orderliness, etc.
Forms and methods of teacher training aimed at shaping the multifaceted personality
of a student, as part of the educational process, may be traditional: elective courses,
optional courses. An elective course on communication standards was given to the
students in an experimental group. Hands-on training will be more efficient if it is done
with elements of business role-playing and other kinds of exercises. Some other forms
of extra-curricular teacher training include debates, quizzes, themed nights, exhibition
stands, etc. Business role plays are plays imitating production or professional activity
models and specific situations for the purposes of teaching, control, research, planning and
accomplishment of various kinds of activities. In business role-playing, the participants’
actions are determined by the requirements for the students’ professional competence
within the framework of an academic curriculum [195, 196]. Students get familiar with
different roles taken from professional or family life through play conflicts. The easiest
way to create it is as follows: a teacher states a problem and suggests its contradictory
solution. The students are then divided into teams/groups taking opposite positions, and
a contest starts between them. The team that gains its point in a better-argued manner
wins. When the students have mastered their roles and gained experience in resolving
play conflict situations, an educational game dedicated to specific topics would then take
place. When playing or doing an exercise, students learn to find optimal solutions and to
apply various methods and strategies under artificial conditions.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
74
Having determined the approaches to shaping communicative competence and
elaborated the Model of shaping communicative competence among university students,
we have thus specified the essence of the experiment and the educational conditions for
the model implementation. We understand, by educational conditions, organizational
arrangements that facilitate the implementation of the Model of shaping communicative
competence among university students.
3.1 Research significance
As it has been exposed in the Model of shaping communicative competence among
university students, the main criteria for developing communicative competence is
the extent to which structural components have been shaped: cognitive, motivational,
perceptional and linguistic ones. We have realized, on the basis of the Model of shaping
communicative competence among university students, an initial distribution “segment”
of students from the experimental group (EG, 17 students) and the control group (CG, 17
students) by adopting the level approach: high, medium and low. The description of every
level has been given according to the extent to which the corresponding indicators for the
above-mentioned criteria have manifested themselves (see Table 1).
Table 1. Original level of communicative competence
Criteria
High level (')
Medium level (')
Low level (')
CG
EG
CG
EG
CG
EG
Level of cognitive component development
10
11
40
39
50
50
Level of motivational component development
56
54
30
32
14
12
Level of linguistic component development
10
11
35
37
55
52
Level of perceptive component development
12
10
37
41
51
49
Upon completion of the experiment, we have realized, on the basis of the Model
of shaping communicative competence among university students, a final distribution
“segment” of students from the experimental group (EG, 17 students) and the control group
(CG, 17 students) by adopting the level approach: high, medium and low. The description
of every level has been given according to the extent to which the corresponding indicators
for the above-mentioned criteria have manifested themselves (see Table 2).
Tables 1 and 2 show that, before the start of the elective course on communication
standards, almost the same percentage of students in the control and experimental groups
(10' and 11', respectively) showed extensive knowledge about all styles of communication
and management, the ability to make the right choice depending on the situation. Upon
completion of the elective course 38' of students in the experimental group showed a
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
75
high level of professional communicative knowledge, characterized by adequate exchange
of information taking into account norms and standards of communicative behavior,
willingness to engage in a dialogue, quality of speech, rich vocabulary and precision of
expression; this level remained relatively unchanged in the control group, at 12'. The
percentage of student having partial and superficial communicative knowledge about
communication styles, etc., insufficient mastery and ability to use some of them changed
from 39' to 51'. The medium level indicator for these criteria in the groups that had
not been taught communication skills, remained virtually the same, at 41'. Before the
start of the elective course, 7' out of 52' of students showed complete absence of the
ability to transmit information by verbal and non-verbal means of communication, verbal
intelligence, ability to convey ideas in a clear and concise manner, clarity and consistency
of statements. The percentage of students having a low level of appropriate knowledge
in control groups has decreased by only 9'. The above-mentioned data suggest that, in
terms of the level of need and motivation for communicative self-improvement, students
feel the need to master means and styles of communications, to acquire skills necessary
for their successful application and realize their importance (56' and 54' in the control
and experimental groups, respectively); however, they enter university with a very low
level of communicative preparation. This indicator has increased by almost 21' in the
experimental group upon completion of the course. The motivational component is the
decisive factor in shaping communicative competence in communication and teaching in
general. It reflects the extent of the need in ongoing self-improvement of the individual’s
communicative focus. Before taking the elective course, 12' of the students in the
control groups and 10' of the students in the experimental groups were aware of the
perceptive component of communicative competence and of the importance of perception
in communication. Upon completion of the course, 35' of the learners showed extensive
knowledge and skills regarding knowledge acquisition by interlocutors through perception,
situation assessment and prediction of the interlocutor’s upcoming actions based on this
assessment. This indicator increased by 1' in the control group. The percentage of students
having insufficient knowledge about the perception process increased to 51'. In terms of
the perceptive component, 22' out of 49' of those surveyed before the start of the course
maintained a low level, while this indicator changed by only 1' in the control group.
Tables 1 and 2 also demonstrate that, before being taught communicative skills, 10' of
the students in the control groups and 11' of the students in the experimental groups were
aware of means and styles of communication, of how to take a role position and to settle
communication conflicts in a rational manner. Upon completion of the course, 59' of the
learners demonstrated full knowledge of the means of communication, of how to make
the right choice of tools depending on the situation. This indicator increased by 3' in the
control group.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
76
Consequently, the elaborated Model of shaping communicative competence among
university students shows a sample of the process of shaping communicative competence
among university students. Each component in the process of shaping communicative
competence among university students is responsible for a specific section of the
educational objective, which is to shape communicative competence among university
students.
4. Discussion
In the modern system of higher professional education, students need to be trained
as teachers having a high level of communicative competence. Training of students as
future teachers is possible only if the specially elaborated methodology for separate
development of each structural component of this kind of competence is put into practice.
As part of this research, we have carried out a scientific assessment of shaping the
communicative competence of the student as a future teacher. We have clarified the notion
of “communicative competence” as an important part of the professional competence of
the student as a future teacher. We have elaborated the Model of shaping communicative
competence among university students. We have determined educational conditions for
efficient shaping of the communicative competence of the student as a future teacher.
We have designed the program for the elective course on shaping the communicative
competence of the student as a future teacher; we have elaborated and implemented the
Model of shaping communicative competence among university students. We perceive the
shaping of the communicative competence of the student as a future teacher as a target-
oriented process and as a result of developing professional skills. We propose the amended
definition of the term “communicative competence”, which we perceive as a result of
developing professional skills and abilities (ability to establish psychological contact with
audience and to manage the communication process) and of the personal qualities of
the student as a future teacher (tact, tolerance, objectivity, self-control, etc.). This result
facilitates the resolution of educational tasks emerging during the communication process.
These materials can be used in teaching by university, college and school teachers.
Table 2. Level of communicative competence after the experiment
Criteria
High level (')
Medium level (')
Low level (')
CG
EG
CG
EG
CG
EG
Level of cognitive component development
12
38
41
51
47
11
Level of motivational component development
59
75
31
23
10
2
Level of linguistic component development
13
59
41
34
46
7
Level of perceptive component development
13
35
37
43
50
22
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
77
5. Conclusion
Our experimental work has established that the shaping of the communicative
competence of the student as a future teacher is accomplished during teacher training
through acquisition of common learning skills necessary for the shaping of communicative
competence; through integrated courses; through the implementation of active learning
methods by university teachers; through an exercise program requiring a combined
application of knowledge on behalf of the student. We have analyzed and specified modern
approaches to the shaping of communicative competence: competence, personality-
oriented, activity. We have clarified the notion of the communicative competence of the
student as a future teacher and identified the criteria for communicative competence,
such as the extent of the cognitive component development; the extent of the motivational
component development; the extent of the linguistic component development and the
extent of the perceptive component development. We have developed and pilot tested
the Model of shaping communicative competence among university students, based on
the personality-oriented, activity and competence approached to the future teacher’s
professional training.
We have substantiated the necessary educational conditions for the implementation
of the Model of shaping communicative competence among university students:
connections among academic disciplines in the process of shaping communicative
competence; use of active learning methods; implementation of elective courses in the
process of shaping of the future teacher’s communicative competence; realization of the
activity approach in communication-oriented teaching practices. Practical experiments
have led to the development of a set of educational materials including the curriculum, a
set of diagnostic tools comprising surveys, tests on communication standards, exercises
and various didactic aids.
Consequently, the results obtained from the theoretical analysis and experiments
have revealed positive changes in the students’ improving communicative competence,
which confirms high efficiency of our Model of shaping communicative competence
among university students.
Unlike the research carried out by Gifford S. (1994); Henner, E.K.(2004); Savig-
non, S. (1976); Alptekin, C. (2002); Nazari, A. (2007); Canale, M. & Swain M. (1980);
Light, J.C. (1997); Celce-Murcia et al. (1995); Kramsch, C. (2006) and Hymes, D. (1972), we
have developed, in our research study, the Model of shaping communicative competence
of university students, taking into account the requirements for updating teaching aids
and recommendations, study programs, seminar courses, tutorials and labs that ensure
the efficiency of the process of shaping communicative competence among university
students. The developed Model of shaping communicative competence among university
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
78
students is recommended for extensive hands-on application in universities and advanced
training courses for university teachers.
References
Abu-Ras, A. S. (2002). Investigating the applicability of the communicative approach in
the Saudi context (Makkah Region). Unpublished Master Thesis, Umm Al-Qura University, Saudi
Arabia.
Alptekin, C. (2002). Toward intercultural communicative competence in ELT. ELT Journal,
56, 57-64.
Anara Zhumasheva, Zaida Zhumabaeva, Janat Sakenov, Yelena Vedilina, Nuriya Zhaxy-
lykova, Balkumis Sekenova. (2016). Theoretical model of development of information competence
among students enrolled in elective courses. INTERNATIONAL JOURNAL OF ENVIRONMENTAL
& SCIENCE EDUCATION, 11(18), 11249-11259.
Berkimbaev, K.M., Nyshanova, S.T., Kerimbaeva, B.T., & Meyrbekova, G.P. (2012). The
Formation of Professional Competencies of Future Specialists. New Educational Review, 30,
271-281.
Canale, M. & Swain M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches to second
language teaching and testing [Electronic Version]. Applied Linguistics, 1(1), 1-47.
Celce-Murcia, M., Dörnyei, Z., & Thurell, S. (1995). Communicative competence: A peda-
gogically motivated model with content specifications [Electronic Version]. Issues in Applied
Linguistics, 6(2), 5-35
Chown A.(1994). Beyond competence? // British journal of in-service education. 20, 2:
161-180.
Day Ch. (1994). Personal development planning: a different kind of competency // British
journal of in-service education. 20(3), 287 -302.
Gifford S. (1994). Evaluating the Surrey New Teacher Competency Profile//British journal
of in-service education. 20(3), 313 – 326.
Henner, E.K.(2004). Information and communication competence of the teacher: the
structure, requirements and measurement system. Computer science and education, 12, 5-9.
Hymes, D. (1972). On communicative competence. Harmondsworth: Penguin.
Kramsch, C. (2006). From Communicative Competence to Symbolic Competence. The
Modern Language Journal, 90(2), 249-252.
Light, J.C. (1997). Communication is the essence of human life: Reflections on
communicative competence. Augmentative and Alternative Communication, 13(2), 61-70.
McClelland D.C.(1973). Testing for Competence Rather that for «Intelligence». American
Psychologist, 28(1), 1-14.
Nazari, A. (2007). EFL teachers’ perception of the concept of communicative competence.
ELT Journal, 61, 202-210.
Onalbek Zh. K., Grinshkun V.V., Omarov B. S., Abuseytov B. Z., Makhanbet E. T., Kendzhaeva
B. B.(2013). The main Systems and Types of Forming of Future Teacher-Trainers’ Professional
Competence. Life Sci J, 10(4), 2397-2400 (ISSN:1097-8135). http://www.lifesciencesite.com
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
79
Patima Makhashova, Asylbek Meirmanov, Zhaxybek Zhunusbekov, Orynkul Makasheva,
Elmira Mirzaliyeva, Almagul Ermuratova, Janat Sakenov.(2016). On the Development of
Professional Competence in Students of Creative Pedagogical Specialties. INTERNATIONAL
JOURNAL OF ENVIRONMENTAL & SCIENCE EDUCATION, 11(11), 4660-4668.
Sakenov, D.Zh., Kushnir. Y.V., Shnaider, Y., & Abdulkhamidova, D.Zh. (2012). Preparation
of Students of Higher Education Institution for Professional Activity in the Course of Studying of
Pedagogical Disciplines. World Applied Sciences Journal, 19(10), 1431-1436.
Savignon, S. (1976). Communicative competence: Theory and classroom practice. Central
states conference on the teaching of foreign languages. University of Illinois, Urbana- Champaign.
Detroit. 23 April 1976. Keynote Address.
Vipin Kumar Sharma. How does motivation influence Saudi students’ communicative
competence? Rep Opinion 2015;7(11):36-48]. (ISSN: 1553-9873). http://www.sciencepub.net/
report. 5. doi:10.7537/marsroj071115.05.
White, R.W.(1959). Motivation Reconsidered: the Concept of Competence. Psychological
Review, 66, 297-333.
Yessen B. Omarov, Darkhan Gabdyl-Samatovich Toktarbayev, Igor Vyacheslavovich
Rybin,, Aigul Zhanayevna Saliyeva, Fatima Niyazbekovna Zhumabekova, Sholpan Hamzina,
Nursulu Baitlessova, Janat Sakenov. (2016).Methods Of Forming Professional Competence Of
Students As Future Teachers. INTERNATIONAL JOURNAL OF ENVIRONMENTAL & SCIENCE
EDUCATION, 11(14), 6651-6662.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
80
THE MODERN METHODOLOGY
OF SHAPING PROFESSIONAL COMPETENCE
N.S. Safayev
TGU of Nizami, Tashkent, Uzbekistan
Janat Sakenov
Pavlodar State Pedagogical Institute,
Kazakhstan, 140000, Pavlodar, Mira Street, 60
Anna Zhantemirova
Pavlodar State University named after S. Toraigyrov,
Kazakhstan, 140008, Pavlodar city, Lomov Street, 64
Abstract
The present article discusses the modern methodology of shaping professional competence
among university students. A whole span of universal and professional competence among
university students has been selected and discussed. The key principles and mechanisms for
shaping professional competence among university students in the context of computerization
of education have been identified. An instructional model for shaping professional competence
among university students in the context of computerization of education has been created and
put into practice. Experiments have shown high efficiency of the elaborated instructional model
for shaping professional competence among university students in the context of computerization
of education. The instructional model for shaping professional competence among university
students in the context of computerization of education is recommended for use in the university
educational process.
Keywords: modern methodology, shaping, professional competence, students, university,
instructional model, computerization of education.
1. Introduction
Social and economic changes taking place in modern society that has different
expectations from higher education, i.e. professional competence of a university graduate,
prove the need for a competence-oriented approach in this education sector. Our analysis
of a considerable number of research studies on the competence-based approach (Adieva,
A. and S. Djamalova. (2013); Zhumasheva, A. et al. (2016); Brown-Rice, K.A., Furr, S.
(2013); Utegenov, Y. et al. (2014); Dobrova, L.V. (2009); White, R.W. (1959); Berkimbaev,
K.M. et al. (2012); Zhumabaeva Z. et al. (2016); Chown, A. (1994); Sundburg, L. (2001)
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
81
has shown that traditional knowledge, skills and abilities need not to be contested in
the new educational context. Emphasis is now put on knowledge, skills and abilities,
the implementation of which contributes to the shaping of professional competence that
most specialists perceive, today, as an individual’s ability and readiness for a specific
activity (Day, Ch. (1994); Zhaparova, B. et al. (2016); Fernandez, N. et al. (2012); Saliyeva,
A.Z. et al. (2016); Gifford, S. (1994); Sakenov, D.Zh. et al. (2012); Henner, E.K. (2004);
Rakhimbekova, G.O. et al. (2015). The shaping of students’ professional competence
in the context of computerization affecting all sectors of modern society is impossible
without improving the higher education system by the use of information technology that
is now acquiring special humanistic significance, since it provides students with unique
opportunities for self-fulfillment and positive thinking. Contradictions between ongoing
updating of skills, the development of information technology, the appearance of innovative
learning technologies and their slow implementation into university learning practices
sets the present research firmly within the context of our wider purpose of developing an
instructional model for shaping of professional competence among university students in
the context of computerization of education.
The analysis shows a number of contradictions relative to methodological founda-
tions for shaping professional competence among university students in the context of
computerization of education:
– between the needs of society and the modern job market for a new kind of
specialists having new professional training and the lack of methodological foundations
to achieve this level;
– between the necessity to shape professional competence among university students
in the context of computerization of education and the lack of methodologies to shape and
develop it;
The need to handle the above-mentioned contradictions has determined the objective
of the present study, which is to pinpoint and discuss the modern methodology of shaping
professional competence among university students in the context of computerization of
education.
2. Methods
Our research is based on educational philosophy, theory and research studies; the
development of educational technologies; the theory and application of computerization
of education; the education quality theory. Our study is focused on using the following
theoretical methods: higher education theory; professional and teaching education
theory; professional competence theory; methodological system setup theory; learning
process design theory; teaching content creation theory; theory of activities and their
role on personality development; theory of creative activity in the learning process;
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
82
computerization of learning theory; testology theory; theoretical foundations of setting
up monitoring and evaluation frameworks in education; rules and regulations concerning
organization and monitoring of learning activities. Our research methods include
theoretical analysis and conceptual synthesis of scholarly sources on psychological,
educational, social and economical issues related to professional higher education
processes and outcomes; analysis of psychological, educational, research and course
materials, research-to-practice conference proceedings and Internet resources on the given
topic; analysis of education guidelines (State educational standards, professional training
curricula, agendas, regulatory documents) that determine the direction and technologies
aimed at implementing educations programs in the context of computerization of educa-
tion; study, synthesis and systematization of teaching experiences related to computerization
of education, elaboration and implementation of innovative educational technologies;
modeling; private empirical methods (surveys, discussions, interviews, observations,
testing), teaching experiments; qualitative and quantitative analysis of research results;
statistical data processing.
3. Results
The key notions in our research study are the following:
– Competence, abilities and knowledge that enable a person to act efficiently in a
situation. The specialists’ competence is an integrative quality enabling them to acquire
and apply interdisciplinary knowledge and skills in a professional activity.
– Universal (common) competence refers to particular features of the specialist and
fall into the following categories: social, personal, scholarly and instrumental.
– Professional competence mirror professional features of the specialist and fall
into various categories corresponding to the key professional activities of the specialist
(educational, methodological, formative).
– Professional competence is the result the training of students majoring in specific
fields, which is reflected in how well university graduates have acquired universal and
professional competence and in their overall personal characteristics.
We have analyzed the issues about the shaping of professional competence among
university students and the reasons and factors behind the development of competence-
based approach in professional education (Hoffmann, T. (1999); Onalbek, Zh.K. et al.
(2013); Hutchinson, D. (1994); Omarov Y.B. et al. (2016); Karimova, A.E. et al. (2016);
Murzatayeva A.K.(2014); Kramsch, C. (2006); Mirza N.V.(2013); McClelland, D.C.
(1973); Makhashova, P. et al. (2016). Under modern conditions, education development
gives priority to the training of specialists who possess the attitudes for professional
and socio-psychological adaptation in a rapidly changing world. Education is not only
a means for responding to demands of new society and market economy, but also a way
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
83
of achieving and shaping creative and spiritual needs of individuals. The change of the
education paradigm is accompanied by the process of refocusing educational outcomes
from notions, such as “preparedness”, “accomplishment”, “general culture”, etc. to the
notions of “competence”, “professional quality”. Our study has focused on the notions
of “competence” and “professional competence”, which put emphasis on atomicity of
competency in relation to professional competence interpreted as a complex system of
interrelated competences.
It is assumed that the list of competences is easy to compile, but difficult to explain
methodologically. As of today, there are a number of classifications of competences as
far as professional education is concerned. Two distinct groups are usually distinguished:
universal and professional ones. A separate issue concerns the structuring of competences
inside these groups. Our research has elaborated a methodological model of shaping
professional competence of university students in the context of computerization of
education, whose target function is to organize student training in line with a specific
major. It is a system of universal and professional competences to be acquired in order to
achieve professional competency. Figure 1 shows a set of competences classified according
to the methodological model of shaping professional competence of university students in
the context of computerization of education.
I
VI
III
II
Fig.1. A set of competences classified according to the methodological model of shaping
professional competence of university students in the context of computerization of education.
Note to Fig. 1. A set of competences classified according to the methodological
model of shaping professional competence of university students in the context of
computerization of education:
I – Set of competences
II – Universal (common) competences refer to particular features of the specialist
and fall into the following categories: social, personal, scholarly and instrumental
III – Professional competence mirror professional features of the specialist and fall
into various categories corresponding to the key professional activities of the specialist
(educational, methodological, formative).
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
84
IV – Professional competence is the result the training of students majoring in
specific fields, which is reflected in how well university graduates have acquired universal
and professional competence and in their overall personal characteristics.
Our research has proved that the totality of universal and professional competences
results from training that should provide the basis for building up educational content and
correspond to educational curricula. At the same time, the following challenges are to be
responded to: determining the totality and order of shaping universal and professional
competences; specifying the stages of studying academic disciplines; establishing
relations between competences and content of academic disciplines that ensures shaping
of a specific competence.
Communication technologies as a means of acquiring interdisciplinary knowledge
and skills and of shaping professional competence is a major part of the process of
shaping students’ universal and professional competences. Overall, various competences,
educational content and information and communication technologies provide the
necessary educational setting for the implementation of educational objectives.
The following key directions ensuring the development of computerization
of education in professional higher education have been identified on the basis of the
conducted study: enhancement of information culture among teachers and students;
elaboration of educational content in line with universal and professional competences;
facilities and resources development; professional education setting modeling; use of
Internet and multimedia means for attaining professional education objectives by means
of an education quality management system.
Assessment of learning outcomes based on traditional means of control leads
to subjectivism, to incompatibility of grades and, as a result, to their devaluation. The
elaboration of the needed assessment system is possible only if it is based on the transition
from subjective assessment to objective evaluation of students’ knowledge, which requires
the use of mathematical evaluation methods as well as the evaluation of the accuracy and
reliability of the obtained results. The implementation of this approach depends on the
answers to the following questions: what is to be measured, how and by what means,
with what tools, how to assess the accuracy of a measurement, etc. Given that a quality
assessment of learning outcomes requires the processing of large amount of information,
demand for information and communication technologies, which will automate this
process and make its forecasting possible, is becoming more and more relevant.
The current stage of computerization of education is related to overcoming the
widening gap between educational content, education infrastructure and needs of new
economy and society, on the whole.
Today, a key factor in ensuring computerization of education is teachers’ informa-
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
85
tion culture, their readiness to apply information and communication technologies that
make it possible to shape students’ research, creative and cognitive activity methods.
3.1. Research Significance
The methodological model of shaping professional competence of university students
in the context of computerization of education contains structural elements, hierarchical
links among them, learning stages and types between the protagonists of the learning
process: the student and the teacher.
The creation of the methodological model of shaping professional competence of
university students in the context of computerization of education exploiting opportunities
offered by information and communication technologies implies setting common
requirements for the educational environment, which includes computers and other
technological facilities, communication media, up-to-date computer software, electronic
digital resources classified by subject and topic into different modules. Fig. 2 shows the
methodological model of shaping professional competence of university students in the
context of computerization of education.

1
2
3
4
Fig. 2. The methodological model of shaping professional competence
of university students in the context of computerization of education.
Note to Fig. 2. The methodological model of shaping professional competence of
university students in the context of computerization of education:
The methodological model of shaping professional competence of university students
in the context of computerization of education is presented as a set of modules ensuring,
on the whole, the creation and functioning of the university educational environment.
1 – Module 1 is designed for multifunctional digital learning content and
technological and communication facilities helping elaborate and apply efficient learning
technologies in teaching all curriculum disciplines with a view to shape students’
professional competence.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
86
In Module 1, content is represented by proprietary teaching materials for computer-
assisted academic subjects, which take into consideration psychological and educational
requirements for information and communication technologies in use and adopt a modular
structure reflecting that of learning objectives.
Our study reveals the didactic potential of a number of modules that are part
of teaching materials as well as particularities of their creation resulting from the
need to harmonize requirements for a competence-based approach towards content
and presentation of teaching materials and opportunities offered by information and
communication technological tools.
High quality lectures in specialized multimedia lecture halls are accomplished
through clear presentation structures, interactivity, additional ways of presenting
information using audio and video, universal accessibility to facts drawn from history of
science, demonstration of the real process (original) related to this or that task, a possible
model (image) of the process under investigation, model formalization, estimation,
estimation results and comparison with the original.
Every student analyses the information provided in his or her own way. The lecture
as presentation allows for delivering the material as part of an ongoing dialogue with
the audience, whose involvement is determined by the content of the learning materials
and ways of their implementation resulting in the achievement of educational objectives.
Workshops on various disciplines are elaborated on the basis of specialized tooling systems
designed for addressing tasks from a particular subject and professional field. Timely
incorporation of such systems into teachers’ didactic toolkit will enrich the content of
academic courses with tasks that are as close as possible to modern professional tasks
requiring integration and application of knowledge derived from several subject areas
and developing students’ algorithmic, heuristic and creative thinking. In other words,
such tasks contribute to the coherent and systematic shaping of general academic and
professional competences.
2 – Module 2 is based on traditional and innovative educational technologies
optimizing cognitive process, such as distance learning technologies, project method,
individual learning planning and external studies.
Widespread information and communication technologies open up new opportunities
for students’ efficient individual work organization. Setting up students’ e-portfolios
is necessary to shape all groups of competences. The higher the level of students’
understanding of their competitiveness on the job market, the better their e-portfolios will
be structured and filled.
Individual work organization is aimed at continuously filling students’ e-portfolios,
which are the pilot versions of future specialists’ e-portfolios, reflects their preparedness
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
87
for professional life and ensures learners’ self-organization and responsibility for their
learning outcomes.
3 – Module 3 is based on computer-aided testing combined with a deep and
multifaceted result monitoring in differential and integral forms. It also provides an
opportunity for creating rating portraits of a student or a group of students.
The functional purpose of this module is to achieve a high level of students’ training
by enhancing their motivation for in-depth, systematic and productive study supported by
special content of test assignments establishing intra- and interdisciplinary connections
in order to obtain a holistic view of the studied discipline and to ensure ongoing control of
the current level of learners’ achievements for prompt feedback and correction of teaching
methodology.
4 – Module 4 presents the generally adopted approach to determining the criteria
for quality of education; in other words, it provides an idea about the quality as a planned
target and outcome ratio. Module 4 is designed for establishing a correlation between
the objective and the outcome in terms of education and for identifying the criteria and
mechanisms for assessing the level of professional competence, in general, and of various
competences, in particular.
Our study has elaborated a system of criteria for monitoring and test materials and
of mechanisms for assessing the level of shaped competences. The differential criterion
is based on competence formalization by measuring a specific student’s academic
achievements, that is, by realizing his rating portrait. The level of separate competences and
that of professional competence is determined on the basis of performance measurements
and methods of mathematical statistics.
The integral criterion allows for controlling the level of competences and professional
competence development for the entire study period.
Assessment of the level of competence development is carried out by applying
testing procedures by means of information and communication technologies. Measuring
competences requires the development of monitoring materials featuring questions and
assignments aimed at determining the following indicators of the level of competence
development: knowledge, skills, first-level working knowledge of a subject (understanding
and applying intra-disciplinary connections, i.e. first-level integrating skill) and second-
level working knowledge of a subject (understanding and applying interdisciplinary
connections, i.e. second-level integrating skill).
It should be noted that all modules of the Methodological model of shaping
professional competence among university students in the context of computerization of
education using information and communication technologies are related to one another.
The modules work together with common resources, their work results influence one
another and the general objective is achieved only by coordinated movement along the
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
88
learning trajectory by means of minimizing risks and financial and physical efforts of all
participants in the learning process.
The elaborated Methodological model of shaping professional competence among
university students in the context of computerization of education allows for organizing
the learning process based on individualization, variability and individual-oriented
principles by using challenging research and project methods.
Special attention is given to the implementation of educational and work internships
and pre-graduation practical training ensuring targeted shaping of certain groups of
competences.
4. Discussion
One of the decisive moments in the shaping of professional competence among
students is the use of the didactic potential of information and communication technologies
aimed at shaping future specialists’ competences. First of all, we have proved the need
to implement computer workshops into the learning process, where the student and the
teacher hold an ongoing dialogue: the student is working in an environment open for
prompt changes and additions, while the teacher has an opportunity to pose to the audience
fresh challenges that are difficult or impossible to meet without a computer.
We have identified methodological approaches to shaping future specialists’
professional competence as being the creation of an open learning environment;
implementation of new forms of educational process organization (computer workshops,
multimedia lectures, etc.); elaboration of software and methodological support (e-textbook,
special computer software, practical applications bank, object modeling tasks, etc.)
We have created multimedia courseware and methods of delivering multimedia
lectures. We have also refined the methods of running computer workshops, shaped and
specified requirements for didactic electronic resources for every application. As a result,
priority has been given to multifunctional materials that are open to prompt changes and
additions and allowing for individualizing the student training process and implementing
humanization, computerization, individualization and personality-oriented learning
principles. We have elaborated a system of ongoing automated monitoring of students’
learning achievements aimed at improving the quality of student training in the major
academic disciplines of the curriculum. At this stage, the key principles underlying the
shaping of specialists’ professional competence by using information and communication
technologies have been established as follows: the information causality principle; the
information consistency and continuity principle; the content saturation principle; the
educational impact optimization principle.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
89
5. Conclusions and recommendations
The elaborated Methodological model of shaping professional competence among
university students in the context of computerization of education ensures students’
professional training as specialists having sufficient competitiveness and a high level
of professional competence and being capable of working in the constantly changing
educational environment. There have been positives changes among teachers and students
regarding information resources: 91' of teachers began to use information technologies
on a regular basis with a view to shape professional knowledge, skills as well as abilities
to address complex applied tasks both on the intra- and interdisciplinary levels; 93'
of teachers realized the significance of information technologies and are now creating
their own learning models based on information technologies. The implementation of the
Methodological model of shaping professional competence among university students in
the context of computerization of education has allowed for broadening future specialists’
professional interests and opportunities. New mechanisms for professional education
quality management and information and methodological support for conducting
research on the quality of the shaping of professional competences and competency
have been elaborated. We have identified and given scientific justification of various
components of the educational environment providing the future specialists’ professional
competence shaping process with information resources and various didactic materials.
A transition curriculum for all academic disciplines has been designed. Every discipline
and competences shaped within the framework of this specific discipline have been
determined.
Unlike the research studies carried out by Hoffmann, T. (1999); Onalbek, Zh.K.
et al. (2013); Hutchinson, D. (1994); Omarov Y.B. et al. (2016); Karimova, A.E. et al.
(2016); Murzatayeva A.K.(2014); Kramsch, C. (2006); Mirza N.V.(2013); McClelland, D.C.
(1973); Makhashova, P. et al. (2016); Adieva, A. and S. Djamalova. (2013); Zhumasheva,
A. et al. (2016); Brown-Rice, K.A., Furr, S. (2013); Utegenov, Y. et al. (2014); Dobrova,
L.V. (2009); White, R.W. (1959); Berkimbaev, K.M. et al. (2012); Zhumabaeva Z. et al.
(2016); Chown, A. (1994); Sundburg, L. (2001), among others, the originality of our study
lies in the fact that we have proved the workability of the elaborated Methodological
model of shaping professional competence among university students in the context
of computerization of education which is supported by the sustainability of results,
independence from judgmental factors and usability in any higher and secondary
vocational education institutions. The Methodological model of shaping professional
competence among university students in the context of computerization of education
can be structured, if needed, out of several modules, each of which being designed for
specific didactic tasks and functioning independently while maintaining connections with
other modules. The Methodological model of shaping professional competence among
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
90
university students in the context of computerization of education is recommended for use
in universities when developing standards in education curricula. Practical applications of
the Methodological model of shaping professional competence among university students
in the context of computerization of education has revealed that it provides conditions
for self-determination and self-development through learners’ intense creative activity
and dialogical subject/subject relations with teachers, whose creativity is motivated and
maintained by the methodology allowing them not only to better respond to traditional
didactic challenges, but also to expand the array of means of meeting these challenges and
to have an opportunity to conceive, set up and creatively carry out new ideas, concepts
and projects. The model under discussion meets educational needs of all participants in
the university learning process by maintaining partnership relations between the learner
and the teacher.
References
Adieva, A. and S. Djamalova. (2013). General scientific research methods as a theoretical
basis for improving the quality of the educational process. International Journal of Applied and
Fundamental Research. www.science-sd.com/455-24071.
Berkimbaev, K.M., Nyshanova, S.T., Kerimbaeva, B.T., Meyrbekova, G.P. (2012). The
Formation of Professional Competencies of Future Specialists. New Educational Review, 30,
pp. 271-281.
Brown-Rice, K.A., Furr, S. (2013). Preservice Counselors' Knowledge of Classmates'
Problems of Professional Competency. Journal of Counseling & Development, 91(2), pp. 224-
233.
Chown, A. (1994). Beyond competence? British journal of in-service education, 20(2),
pp. 161-180.
Day, Ch. (1994). Personal development planning: a different kind of competency. British
journal of in-service education, 20(3), pp. 287 -302.
Dobrova, L.V. (2009). Formirovanie informatsionnoy kompetentnosti studentov v protsesse
aktivnogo obucheniya v tekhnicheskom universitete [Formation of Information Competence
of Students in the Process of Active Learning at the Technical University]. Gumanizatsiya
obrazovaniya, 2, pp.58-64.
Fernandez, N., Dory, V., Ste-Marie, L.-G., Chaput, M., Charlin, B., Boucher, A. (2012).
Varying Conceptions of Competence: An Analysis of How Health Sciences Educators Define
Competence. Medical Education, 46(4), pp. 357-365.
Gifford, S. (1994). Evaluating the Surrey New Teacher Competency Profile. British journal
of in-service education, 20(3), pp. 313 – 326.
Henner, E.K. (2004). Information and communication competence of the teacher: the
structure, requirements and measurement system. Computer science and education, 12, pp. 5-9.
Hoffmann, T. (1999). The meanings of competency. Journal of European Industrial
Training, 23(6), pp. 275-285.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
91
Hutchinson, D. (1994). Competence-Based Profiles for ITT and Induction: The Place of
Reflection. British Journal of In-Service Education, 20(3): pp. 303 -312.
Karimova, A.E., Amanova, A.S., Sadykova, A.M., Kuzembaev, N.E., Makisheva, A.T., Kur-
mangazina, G.Zh., Sakenov, J. (2016). Theoretical model of professional competence development
in dual-specialty students (On the example of the “History, Religious Studies” specialty).
International Journal of Environmental & Science Education, 11(17), pp. 10683-10693.
Kramsch, C. (2006). From Communicative Competence to Symbolic Competence. The
Modern Language Journal, 90(2), pp. 249-252.
Makhashova, P., Meirmanov, A., Zhunusbekov, Zh., Makasheva, O., Mirzaliyeva, E.,
Ermuratova, A., Sakenov, J. (2016). On the Development of Professional Competence in Students
of Creative Pedagogical Specialties. International Journal of Environmental & Science Education,
11(11), pp. 4660-4668.
McClelland, D.C. (1973). Testing for Competence Rather that for «Intelligence». American
Psychologist, 28(1), pp. 1-14.
Mirza N.V.(2013). Creative component of professional competence of a teacher. International
Journal Of Applied And Fundamental Research. 2 – URL: www.science-sd.com/455-24286.
Murzatayeva A.K.(2014). Formation of professional competence of students oligophrenic-
teachers. Life Sci J, 11(11s), pp.499-502] (ISSN:1097-8135). http://www.lifesciencesite.com.
Omarov Y.B., Toktarbayev, D. G.-S., Rybin, I.V., Saliyeva, A.Zh., Zhumabekova, F.N.,
Hamzina, Sh., Baitlessova, N., Sakenov, J. (2016). Methods of Forming Professional Competence
of Students as Future Teachers. International Journal of Environmental & Science Education,
11(14), pp. 6651-6662.
Onalbek, Zh.K., Grinshkun, V.V., Omarov, B.S., Abuseytov, B.Z., Makhanbet, E.T.,
Kendzhaeva, B.B. (2013). The main Systems and Types of Forming of Future Teacher-Trainers’
Professional Competence. Life Sci J, 10(4), pp. 2397-2400 (ISSN:1097-8135). Retrieved from:
http://www.lifesciencesite.com.
Rakhimbekova, G.O., Baigozhina, Z.M., Abdrakhmanova, A.Y., Samatanova, A.R., Oraza-
kova, R.K., Nurtayeva, Z.Z., Sakenov, J.Z. (2015). Development of professional competence in
students of creative pedagogical specialties (professionally-oriented aspect). Life Sci J, 12(1s),
pp. 24-28. (ISSN:1097-8135). Retrieved from: http://www.lifesciencesite.com.
Sakenov, D.Zh., Kushnir. Y.V., Shnaider, Y., Abdulkhamidova, D.Zh. (2012). Preparation of
Students of Higher Education Institution for Professional Activity in the Course of Studying of
Pedagogical Disciplines. World Applied Sciences Journal, 19(10), pp. 1431-1436.
Saliyeva, A.Z., Zhumabekova, F.N., Bayzhuman, B., Kashkynbaу, G.S., Tauasarova, D.,
Toktarbaev, D., Sakenov, J. (2016). On the Students’ Ability to Use Digital Educational Resources.
Nternational Journal of Environmental & Science Education, 11(11), pp. 4669-4679.
Sundburg, L. (2001). A Holistic approach to competence development. Systems Res. and
Behav. Sci., 18, pp. 103 – 114.
Utegenov, Y., Assanova, U., Kilybayev, K., Uaidullakyzy, E., Muzdybayev, B., & Danabekov,
E. (2014). Formation of Information and Professional Competence of Primary School Teachers.
Life Sci J, 11(10s), pp. 133-140.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
92
White, R.W. (1959). Motivation Reconsidered: The Concept of Competence. Psychological
Review, 66, pp. 297-333.
Zhaparova, B., Schavalieva, Z., Kenenbaeva, M., Tleulesova, A., Soltanbaeva, B., Sake-
nov, J., Baitlessova, N. (2016). On Training Future Teachers for Use of Multimedia Training
Tools. Global Media Journal, Special Issue S2(24), pp. 1-5.
Zhumabaeva, Z., Zhumasheva, A., Kenzhebayeva, T., Sakenov, J., Tleulesova, A.,
Kenenbaeva, M., Hamzina, Sh. (2016). On the Role of Elective Disciplines in the Formation of
Professional Competence of Students as Future Teachers. International Journal of Environmental
& Science Education, 11(15), pp. 6671-6686.
Zhumasheva, A., Zhumabaeva, Z., Sakenov, J., Vedilina, Y., Zhaxylykova, N., Sekenova, B.
(2016). Theoretical model of development of information competence among students enrolled
in elective courses. International Journal of Environmental & Science Education, 11(18), pp.
11249-11259.
ELECTIVE SUBJECTS AS MEANS OF FORMATION
OF PROFESSIONAL COMPETENCE
A.F. Filatova
OMGPU, Omsk, Russia
Janat Sakenov
Pavlodar State Pedagogical Institute,
Kazakhstan, 140000, Pavlodar, Mira Street, 60
Elizaveta Shnaider, Fatima Zhantemirova
School-gymnasium No. 2 of Gafu Kairbekov, Astana
Abstract
The article highlights the value of elective subjects as a means of professional competence
formation among the students of a pedagogical university. The essential characteristics of the
professional competence of students, as well as the contents of elective subjects as a means of
formation of professional competence among students were studied. The research implemented
a competence-based approach to the study of elective subjects as a means of formation of
professional competence. A special model of competence formation among the students during
the study of elective subjects was developed. The experimental stage proved the value of elective
subjects as a means of professional competence formation among the students. The model of
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
93
professional competence formation among the students is recommended for use in universities
while studying elective courses.
Keywords. Elective courses, tool, professional competence, students, formation, model,
competence approach.
1. Introduction
The transition to new educational standards is one of the priority directions of
present-day educational modernization. This approach calls for fundamental changes in
directions and objectives of education, the introduction of new and effective educational
programs, i.e. the implementation of competence-based approach to learning (Adieva, A.
and S. Djamalova. (2013)).
A wide range of key professional competencies, ranging from informational to
pragmatist, allows to create educational programs by means of subjects, including elective
subjects. Top elective subjects should include, first of all, information pedagogy, which
is of high social and practical significance, educational case studies, and a variety of
educational – cognitive activities of students in the course of their study. Aspects of much
importance also include competence approach, transparency and updatable content of the
material, the formation of professional competence-oriented education activities which
include society demands, the possibility of wider application of knowledge and skills
in practice (see Albekova, A. et al. (2014); A. Koceic et al. (2010); Zhumabaeva, Z. et
al. (2016); Artyukhin, O. (2012); Murzatayeva, A. (2014); Sakenov, D.Zh. et al. (2012);.
Asenova, N. et al. (2013)). Elective subjects are disciplines of choice, the contents of
which can satisfy the professional interests in accordance with the personal inclinations
of students.
Elective courses (information pedagogy, educational case studies) reinforce the
practical orientation of education, creating educational and practical situations in which a
student gains experience of independent cognitive activities, necessary for the development
of professional competences.
Modern higher education environment is directed at the efficient formation of key
professional competences among the students of teachers’ training departments. This
process requires much time. Even the study hours of core subjects are not enough for
a profound study of compulsory minimum content of educational program determined
by the state educational standard. One possible solution is to implement the principle of
electivity. Currently the use of elective subjects is possible within a variable part of the
syllabus implemented in the organization of elective subjects chosen by a student. This
variability makes it possible to take into account students’ individual cognitive needs and
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
94
offers the opportunities for students to choose conditions for the formation of students'
professional competences, necessary for various areas of educational activities.
The analysis of the works by modern scholars (Balabayeva, A., et al. (2016);
Zhumasheva, A. et al. (2016); Berkimbaev, K. et al. (2012); Day, Ch. (1994); Zhaparova,
B. et al. (2013); Brown-Rice, K., Furr, S. (2013), Hoffmann, T. (1999); White, R. (1959);
Saliyeva, A. et al. (2016); Chown, A. (1994); Sundburg, L. (2001); Omarov Y. et al. (2016))
demonstrates that one of the priorities of modern education is the realization of competence-
based approach aimed at the formation of professional competence of students. The relevance
of the study is determined by the strategic objectives of educational modernization, the
development philosophy of higher education, competence-oriented focus on the student.
It should be noted that there is still the problem of a systematic research of elective
subjects necessary for students’ professional competences’ development. The analysis of
the research by modern educational experts (Zhumasheva, A. et al. (2016); Albekova,
A. et al. (2014); Fernandez, N. et al. (2012); Zhaparova, B. et al. (2016); Rakhimbekova,
G. et al. (2015); Gifford, S. (1994); Onalbek, Zh. et al. (2013); Asenova, N. et al. (2013))
shows that higher education institutions with a good organizational level of the teaching
process insufficiently promote a widespread application of elective subjects as a means of
formation of professional competences among students. Thus, the purpose of our study is
to study the value of elective subjects as a means of professional competences’ formation
among students.
2. Methods
In order to study the value of elective subjects as a means of formation of professional
competences of students of teachers’ training departments we used a mixture of
methods. Theoretical methods of the research are: the study and analysis of sociological,
pedagogical and methodological literature on the study of professional competences. We
also studied conceptual and terminological datasets. The approaches to the problem of
elective courses and professional competence are closely connected with general science
methods, such as synthesis, comparison, generalization, content analysis. We used
empirical research methods: study and generalization of experience in the formation of
professional competence of students in the system of higher education while doing elective
courses; interviews with students and teachers; questioning, observation; the method of
generalization of independent characteristics; the study of creative activity while doing
students’ products; the methods of mathematical and statistical data; modeling, pedagogical
experiment to study the value of elective subjects as a means of formation of professional
competence among students. The methodological basis of the research of elective subjects’
value as a means of formation of professional competence among students is based on
the following theories: the theory of personality development; the theory of educational
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
95
content; current theories and concepts of higher education; the provisions of the essence
of complete teaching process; pedagogical research of the nature of the competence of
the teacher; the research of the formation of the professionalism of a teacher. We can’t
but mention the research of the formation of the professional competences of a teacher;
the idea of systemic, cultural, personal approach to the activity, as well as humanistic,
axiological and acmeological approaches; the idea of the subjective activity of the person
in the course of his/her life; the development of technological approaches and elective
technologies of higher education, elective courses’ lists.
3. Results
The expertise included the study of a set of interrelated personality qualities
(knowledge, skills, ways of life) defined with the respect to a certain range of objects and
processes, the qualities of productive activities in relation to them. We define competence
as a possession, the possession of suitable qualifications, including one’s personal attitude
to it and the attitude to the subject of activity (Karimova, A. et al. (2016); Ivankova,
N. et al. (2016); Henner, E. (2004); Makhashova, P. et al. (2016). Competence approach
in education means improving the entire educational system, aimed at the student’s
acquisition of culture accumulated by mankind in the form of knowledge, skills and ways
of life, and the formation of his/her experience of self-assistance in various areas.
It is important for modern higher education system to form among students of
teachers’ training departments professional competences in different areas, but, due to the
lack of experience gained by students in the learning process at the university, they should
have a set of competencies that can be formed as the basis for future professional and
social competences. However, social competence, due to the versatility of public
life, includes a wide variety of competencies: social, work, leisure, information,
health preservation, communicative and artistic ones (for example, Mirza N. (2013);
McClelland, D. (1973); Berkimbaev, K. et al. (2012)). The analyses of the classification of
key competences proposed by various authors (Kramsch, C. (2006);. Makhashova, P. et
al. (2016); Henner, E. (2004)) and conducted diagnostics tests resulted in the formation of
the following list of competences, which must be included in elective courses:
– Informational competence (knowledge of the various data sources and their
characteristics, methods, and knowledge cycle; the ability to process information of
various kinds, knowledge of methods of cognition, understanding the significance of new
information, the pursuit of new knowledge, the experience of reports’ preparation, essay
writing, conducting observations, experiments and etc.);
– Activity competence (the knowledge of the structure of activities, principles of
rational organization of professional activities, stages of professional activities, the ability
to exercise sound professional activities; awareness of the need for rational activities,
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
96
the pursuit of creative professional activities, the presence of experience of planning and
implementing sound professional activities).
These key professional competences, along with many others, are a part of a social
competence. They are versatile, have the ability to transfer into wide and necessary
qualities among students which help them to achieve success in any area of public life
and professional activities. In addition, these professional competences are interrelated,
some of them include knowledge, skills and activities, which are part of more than one
competence (intersection area).
To be successful in the field of education, students need to search for the right
information, using various methods of cognition (i.e. possess informational competence),
to know the structure of professional activities and ways of rational organization (i.e.
activity competence). It is possible to identify the main structural components of
professional competence, which include:
1. Knowledge.
2. Skills.
3. Value orientations.
4. The experience of the practical application of acquired knowledge and skills.
Each structural component is interconnected with all others and is an integral part
of professional competence. Knowledge and skills constitute its foundation – the core
professional competence; they must be universal, have the property of a wide application
and give the student the skill to solve significant problems in various areas of educational
activity. Creating the conditions for the formation of the key professional competence of
students in modern high school is a difficult task. In this connection, while designing
a group of elective subjects (namely, information pedagogy, educational case study) it
is important to develop information and activity-related competences. Elective subjects
create favorable conditions for differentiated instruction and the practical implementation
of all the didactic principles of competence-based approach. During the experimental
training we are guided by the following principles:
• fundamental knowledge,
• individual and social significance of the educational material,
• practical orientation of education,
• focus on the development of the professional independence of students.
Our model of formation activity of key professional competence of students, consists
of the main components (Figure 1):
I – a comprehensive educational assessment,
II – identifying learning goals of elective subjects,
III – the selection of the content of educational material,
IV – the variety of forms of teaching and cognitive activities for students,
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
97
V – comprehensive assessment of the level of formation of key professional
competence,
VI – correction and further designing of the educational process,
VII – the process of the formation of the students’ key professional competence,
VIII – the three levels of formation of key professional competencies: high, medium
and low.
Figure 1. The Model of activity formation of the key professional competence among
the students of pedagogical departments.
Both traditional and non-traditional methods, forms and means of instruction were
used for the study. Based on different levels of perception and training of students, we
selected the tasks of corresponding challenges, based on the principles of differentiation
and individualization of learning. Students participate in conferences, seminars, carry out
project activities, conduct comprehensive research, write essays, developing multimedia
presentations, etc. We taught students to use such forms of control as self-control, mutual
control, reflection. A good selection of forms and methods of activity helps students to
successfully generate the key professional competence.
Our approach is based on the need to address the educational demands of students
and their achievements in core subjects, as well as taking into account the objectives of
training, aimed at the formation of the key professional competence, specific training
material for elective subjects (information pedagogy, educational case study). The focal
points of our approach are as follows:
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
98
– practical application;
– potential significance;
– regional features of science development;
– matching the educational needs of students;
– the focus on the formation of knowledge, skills and values belonging to the key
professional competence.
3.1. The novelty of the results
During the implementation of elective subjects (information pedagogy, educational
case study) it is possible to provide the students with scientific thinking and creative skills.
The lecture material must be presented in presentations, reference charts and tables. In
various competitions the students use special knowledge and skills, and we conduct the
external evaluation of their educational achievements.
Throughout the period of 2014 to 2016, our positive dynamics of conducting external
evaluation of educational achievements of students in teaching information pedagogy and
educational case studies, confirmed the effectiveness of the proposed system of elective
courses.
In the 2014–2015 academic year during external evaluation of educational
achievements our students scored 69 points.
In the 2015–2016 academic year during external evaluation of educational
achievements our students scored 71 points.
To study the effectiveness of elective subjects we conducted a special experiment
which included the data about information pedagogy and educational case studies. In this
experiment we determined the level of formation of the key professional competence.
We identified the three levels of formation of key professional competencies: high,
medium and low. Our students were divided into 2 groups: experimental and control. In
the experimental group there were classes of elective subjects (information pedagogy,
educational case studies), based on the models of formation of the key professional
competence among students. According to the developed technique, while evaluating the
educational achievements of the students, it was possible to obtain objective results, using
qualitative and quantitative methods. Comprehensive assessment of the level of formation
of key professional competencies was based on a combination of qualitative diagnostic
methods and the elements of qualitative analysis. The students were tested on their
knowledge and ability to conduct tests, frontal survey, testing, original surveys, analyzes
of their practical activities, students’ self-assessment sheets. We analyzed the products
of educational activity of students. The evaluation process actively involved students’
self-assessment, reflection of their activities (oral discussion, written questionnaires,
filling in sheets of self-diagnosis) and mutual assessment. The results of the analysis of
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
99
experimental data were ranged, according to the levels of formation of key professional
competencies: if K factor is less than 50' – a low level of formation of competence; if K
is in the range of 50' to 70' – medium; if K is in the range from 70' to 100' – high.
(4). The following data (Table 1) were obtained in the experiment.
As can be seen from Table 1, in the experimental groups the number of students
with a high level of development of a key professional competence after the experiment
was 80' and 83' respectively, the number of students who reached the average level
equaled 15' and 14', the number of students with a low level constituted 5' and 3'.
The results in the control groups significantly differ, the number of students with a high
level of development of a key professional competence after the experiment was 21' and
19' respectively, the number of students who reached the average level was 64' and
65', the number of students with a low level equaled to 15' and 16'. These figures
show the high efficiency of the proposed model for the formation of the key activities of
the professional competencies of the students in the study of elective subjects (information
pedagogy, educational case studies).
Table 1. The assessment of formation of professional competence of the students at the end of the
experiment:
Professional students’
competence
The levels of key professional competences among students (')
Control group (17 students)
Experimental group (17 students)
low
medium
high
low
medium
high
Informational
15
64
21
5
15
80
Activity
16
65
19
3
14
83
5. Conclusions and recommendation
As a result of the study, we have justified the value of elective subjects (namely, the
following subjects: information pedagogy, educational case study) as a means of formation
of professional competence among the students of teachers’ training departments.
Professional competence is formed on the basis of practical orientation, the potential
value of which matches the characteristics of the development of science, it is transferred
into the educational needs of students and focused on the formation of knowledge, skills
and values belonging to key professional competencies. We have studied and proved the
essential characteristics of the professional competence of students. We also described
the contents of elective subjects as a means of formation of professional competence of
students. We implemented a competence-based approach in the study of elective subjects
(namely, the following subjects: information pedagogy, educational case study) as a means
of formation of professional competence of students. We developed and experimentally
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
100
tested the activity model of formation of students’ key professional competence within
the framework of elective subjects. Contrary to the research of some scholars (Artyu-
khin, O. (2012); Berkimbaev, K. et al. (2012); Henner, E. (2004); Omarov Y. et al. (2016);
Zhumabaeva, Z. et al.. (2016)), in the course of our experiment we have implemented
and proven the effectiveness of the activity model of formation of the key professional
competence among students in the study of elective subjects. We experimentally disclosed
the value of elective subjects (namely, the following subjects: information pedagogy,
educational case study) as a means of formation of professional competence among
students. The model of key activity formation of professional competence among students
in the study of elective subjects is recommended for practical application in universities
in the course of special educational programs.
Thus, our study proved that the consistent implementation of the selected elements
of the proposed activity model of formation of the key professional competence among
students in the study of elective subjects affected the formation of the key levels of
professional competence of students in the experimental group. It is important to take
into consideration the interconnectedness of the selected elements of the model, as well as
its specific and systematic application in the study of elective subjects.
According to the results of the research, we will carry out correction work with
the students in the control group, plan corrective actions and further analyze students’
educational needs to improve the efficiency of formation of their key professional
competencies. The application of the system of elective subjects is an effective way for
the formation of necessary key professional competence among students. This method
allows to further improve the quality of teaching at the university.
References
Adieva, A. and S. Djamalova, 2013. General scientific research methods as a theoretical
basis for improving the quality of the educational process. International Journal of Applied and
Fundamental Research, 2. Date Views 19.12.2016 science-sd.com/455-24071.
Albekova, A., G. Rezuanova, A. Muratbekova and G. Kukenova, 2014. Elective discip-
lines as means of formation of professional competence of future teachers. Life Science Journal,
11(8s): 53-56.
Koceic, A., A. Mestrovic, L. Vrdoljak, K. Vukojevic, V. Barac-Latas, I. Drenjancevic-Peric,
D. Biocina-Lukenda, D. Sapunar and L. Puljak 2010. Analysis of the elective curriculum in
undergraduate medical education in Croatia. Medical Education, 44(4): 387–395.
Artyukhin, O., 2012. The system of disciplines of elective courses by preparation of
bachelors of the pedagogical education direction. Fundamental research, 9(4): 842–846.
Asenova, N., Z. Zhumabaeva, M. Kenenbaeva, D. Sakenov and D. Toktarbaev, 2013. About
preparation of students of higher education institution for professional activity in the course of
studying of elective disciplines. Life Science Journal, 11(8s): 53-56.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
101
Balabayeva, A., A. Zhubandykova, N. Sailauova, N. Shyntayeva and J. Sakenov, 2016.
Pedagogical conditions for the formation of innovative abilities in students of pedagogical
specialties. WALIA journal, 32(S2): 23-32.
Berkimbaev, K., S. Nyshanova, B. Kerimbaeva and G. Meyrbekova, 2012. The Formation
of Professional Competencies of Future Specialists. New Educational Review, 30: 271-281.
Brown-Rice, K.K. and S. Furr, 2013. Preservice Counselors' Knowledge of Classmates'
Problems of Professional Competency. Journal of Counseling & Development, 91(2): 224-233.
Chown, A., 1994. Beyond competence? British journal of in-service education, 20(2):
161-180.
Day, Ch., 1994. Personal development planning: a different kind of competency. British
journal of in-service education, 20(3): 287 -302.
Fernandez, N., V. Dory, L.G. Ste-Marie, M. Chaput, B. Charlin and A. Boucher, 2012.
Varying Conceptions of Competence: An Analysis of How Health Sciences Educators Define
Competence. Medical Education, 46(4): 357-365.
Gifford, S.S., 1994. Evaluating the Surrey New Teacher Competency Profile. British journal
of in-service education, 20(3): 313 – 326.
Henner, E., 2004. Information and communication competence of the teacher: the structure,
requirements and measurement system. Computer science and education, 12: 5-9.
Hoffmann, T., 1999. The meanings of competency. Journal of European Industrial Training,
23(6): 275-285.
Ivankova, N., N. Zhumagulova, L. Povstjan, D. Bekenova, A. Mukhamedina, T. Alkhatova
and J. Sakenov, 2016. Studying Teachers’ and Parents’ attitudes Towards Educationally
Underperforming Adolescents – Students of General Education Schools. The New Educational
Review, 44(2): 62-72.
Karimova, A., A. Amanova, A. Sadykova, N. Kuzembaev, A. Makisheva, G. Zh. Kurmangazina
and J. Sakenov, 2016. Theoretical model of professional competence development in dual-specialty
students (On the example of the “History, Religious Studies” specialty). International Journal of
Environmental & Science Education, 11(17): 10683-10693.
Kramsch, C., 2006. From Communicative Competence to Symbolic Competence. The
Modern Language Journal, 90(2): 249-252.
Makhashova, P., A. Meirmanov, Zh. Zhunusbekov, O. Makasheva, E. Mirzaliyeva, A.
Ermuratova and J. Sakenov, 2016. On the Development of Professional Competence in Students of
Creative Pedagogical Specialties. International Journal of Environmental & Science Education,
11(11): 4660-4668.
McClelland, D., 1973. Testing for Competence Rather that for «Intelligence». American
Psychologist, 28(1): 1-14.
Mirza, N., 2014. Creative component of professional competence of a teacher. International
Journal Of Applied And Fundamental Research, 2. Date Views 19.12.2016 science-sd.com/455-
24286.
Murzatayeva, A., 2014. Formation of professional competence of students oligophrenic-
teachers. Life Science Journal, 11(11s): 499-502.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
102
Omarov, Y., D. Toktarbayev, I. Rybin, A. Saliyeva, F. Zhumabekova, F. Hamzina, N.
Baitlessova and J. Sakenov, 2016. Methods of Forming Professional Competence of Students as
Future Teachers. International Journal of Environmental & Science Education, 11(14): 6651-
6662.
Omarov Y.B., Toktarbayev, D. G.-S., Rybin, I.V., Saliyeva, A.Zh., Zhumabekova, F.N.,
Hamzina, Sh., Baitlessova, N., Sakenov, J. (2016). Methods of Forming Professional Competence
of Students as Future Teachers. International Journal of Environmental & Science Education,
11(14), pp. 6651-6662.
Rakhimbekova, G., Z. Baigozhina, A. Abdrakhmanova, A. Samatanova, R. Orazakova, Z.
Nurtayeva and J. Sakenov, 2015. Development of professional competence in students of creative
pedagogical specialties (professionally-oriented aspect). Life Science Journal, 12(1s): 24-28.
Sakenov, D., Y. Kushnir, Y. Shnaider and D. Abdulkhamidova, 2012. Preparation of Students
of Higher Education Institution for Professional Activity in the Course of Studying of Pedagogical
Disciplines. World Applied Sciences Journal, 19(10): 1431-1436.
Saliyeva, A., F. Zhumabekova, B. Bayzhuman, G. Kashkynbaу, D. Tauasarova, D. Toktar-
baev and J. Sakenov, 2016. On the Students’ Ability to Use Digital Educational Resources.
International Journal of Environmental & Science Education, 11(11): 4669-4679.
Sundburg, L., 2001. A holistic approach to competence development. Systems Res. and
Behav. Sci., 18: 103–114.
White, R., 1959. Motivation Reconsidered: The Concept of Competence. Psychological
Review, 66: 297-333.
Zhaparova, B., Z. Schavalieva, M. Kenenbaeva, A. Tleulesova, B. Soltanbaeva, J. Sakenov
and N. Baitlessova, 2016. On Training Future Teachers for Use of Multimedia Training Tools.
Global Media Journal, S2(24): 1-5.
Zhaparova, B., A. Tleulesova, B. Sarsenbayeva and D. Sakenov, 2013. The Development
of the Catalog of Elective Subjects as a Means of Professional Training of Students. Life Science
Journal, 10(11s): 282-285.
Zhumabaeva, Z., A. Zhumasheva, T. Kenzhebayeva, J. Sakenov, A. Tleulesova, M. Kenen-
baeva and Sh. Hamzina, 2016. On the Role of Elective Disciplines in the Formation of Profes-
sional Competence of Students as Future Teachers. International Journal of Environmental &
Science Education, 11(15): 6671-6686.
Zhumasheva, A., Z. Zhumabaeva, J. Sakenov, Y. Vedilina, N. Zhaxylykova and B.Sekenova,
2016. Theoretical model of development of information competence among students enrolled in
elective courses. International Journal of Environmental & Science Education, 11(18): 11249-
11259.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
103
ON THE PROFESSIONAL COMPETENCE FORMATION
OF FUTURE TEACHERS IN REGARD TO DEVELOPMENT
OF COGNITIVE ACTIVITY OF SCHOOLCHILDREN
A.M. Zakal
Universität Hamburg
20148, Hamburg, Mittelweg, 177, Germany
Janat Sakenov
Pavlodar state pedagogical institute,
140000, Pavlodar, Mira Street, 60, Kazakhstan.
Elizaveta Shnaider, Baymanov Ruslan,
Alma Kazhmuratova, Farida Seytgalieva
School-gymnasium No. 2 of Gafu Kairbekov, Astana
Abstract
The article studies the problem of professional competence of future teachers in regard to
development of cognitive activity of schoolchildren. The analysis of modern psychological and
pedagogical literature allowed defining the essence of the concept of «professional competence
formation of future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren».
Designed model of professional competence of future teachers in regard to development of
cognitive activity of schoolchildren was experimentally implemented in university educational
process. The authors developed the training technique to form professional competence of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren, as well as identified
pedagogical conditions promoting professional competence formation of future teachers in regard
to development of cognitive activity of schoolchildren. The developed model is recommended for
use when developing university training standards and educational programs.
Keywords: formation, professional competence of future teachers, development, cognitive
activity, model.
1. Introduction
Reforms of the education system put forward new requirements to training quality
of students as future teachers, who largely focus on the development of cognitive activity
of schoolchildren. This is because the development of cognitive activity of the younger
generation, encouragement their desire to be in the focus of creative transformation
of professional and private life, and awareness of future citizens of their rights and
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
104
responsibilities are becoming of particular importance for society. It should be emphasized
that the leading role in this process belongs to the school teacher who lays the foundation
of social and cognitive activity, forming cognitive orientation of schoolchildren toward
self-actualization of personal potential and development of cognitive skills. The cognitive
formation process of schoolchildren continues throughout their life and activity, it is
influenced by the totality of external and internal factors. The content of the cognitive
attitude of adults features the diversity of their social and personal relations, while
these areas are certainly substantially restricted in schoolchildren. However, worldview
foundations and spiritual wealth laid down during these years form human qualities that
provide cognitive activity in schoolchildren even during studying at school. Focusing of
university education during a long time on knowledge as the main indicator of vocational
education has resulted in the lack of integrated connection between theoretical and practical
activities, the incompleteness and fragmentation in training of specialists that in turn
resulted in the decline of interest in students to learning and mastering future profession.
One of possible ways to overcome the existing problems in the educational process at
university is its target reorientation to the professional competence formation of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren, the aspiration
of their personality to implement their knowledge, experience, and capabilities in the
field of chosen profession. The studied problem of professional competence formation of
future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren involves
comprehension and acceptance of the proper goals, appropriate ideals, attitudes, beliefs
and views. Domestic and foreign pedagogy have accumulated some experience in studying
the problem of professional competence of future teachers. Scientific papers in the field of
vocational training, the socio-political and psychological-pedagogical education are quite
widespread. Theoretical and practical studies of training the future specialists are carried
out in different aspects in the works by A. Zhumasheva, et al. (2016), Y.B. Omarov, et
al. (2016), A. Makhashova, et al. (2016), and R.W. White (1959). Issues of professional
competence development in future teachers are intensively studied. In this regard, we
should particularly note research of S. Gifford (1994) and Zh.K. Onalbek et al. (2013).
Some aspects of professional competence of future teachers are revealed in the works dealt
with schoolchildren’s training and education: A. Nazari (2007), J.C. Light (1997), Celce-
Murcia, et al. (1995); Ch. Day. (1994), E.K. Henner (2004); V.K. Sharma, et al. (2015).
However, peculiarities of professional competence formation of future teachers in regard
to development of cognitive activity of schoolchildren were beyond the scope of these
studies. Based on the analysis of the practical experience of universities, it was identified
that there is a contradiction between the necessities to form professional competence in
future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren and the
lack of sufficient theoretical substantiation and methodological support of this process in
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
105
the context of university education. The need to resolve this contradiction has determined
the scope of our research problem. Relevance, as well as theoretical and methodological
crudity of this problem led to the selection of research objective, which can be formulated
as theoretical substantiation and methodical support of professional competence formation
in future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren.
2. Methods
In our research we relied on the methodological statement that the professional
competence formation of future teachers in regard to development of cognitive activity
of schoolchildren is carried out by updating content as well as training and education
technologies at the university that will allow implementation of needs of the individual in
modeling occupational activity (its goals, methods, motives, etc.), where students, based on
the acquired knowledge and experience, are able to perform the functions of the cognitive
activation of schoolchildren that actualizes their personal capabilities and cognitive
potential. The research methodology of professional competence of future teachers in
regard to development of cognitive activity of schoolchildren is based on main provisions
of the higher education philosophy and methodology; the theory of the higher pedagogical
education; the theory of vocational education; cognitive theory; a systematic, holistic
approach, management based approach, activity based approach, ability based approach in
vocational education, personality oriented approach, contextual approach, methodological
approach and version technologies in higher education; theories of professional education
and personal development of a specialist, the theory of the competence approach in
education, theoretical substantiation of «ability» concept, as well as activity theory of
education. In the course of the study of the professional competence formation of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren we used a range
of methods such as theoretical analysis, simulation, questionnaire, interview, observation,
pedagogical experiment, expert evaluations, ranking, interviewing, and statistical data
processing.
3. Results
Professional ability is a complex integrative personal formation, which is considered
by philosophers, psychologists, and educators within the personal-activity approach. In
our study, to determine the levels of professional competence formation of students, i.e.
future teachers, in regard to development of cognitive activity of schoolchildren, we clarify
the essential characteristics of the concept of «competence», as well as related concepts,
having aspect and generic links to the basic concept. These are activity, professional
occupation, personal and professional development, and professional orientation of the
personality. Based on the approach of Y.B. Omarov, et al. (2016), we understand profes-
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
106
sional occupation as a process of becoming professional, which includes the choice of
profession, based on individual’s personal capabilities and abilities, mastering proper
professional rules and norms, forming and being aware as a professional, enriching
the profession by contributing personal experience, personal enhancement through
profession, etc. The concept of «professionality» is defined by Omarov as a combination
of psychological, mental and personality changes in the person occurring in the course
of mastering and long-running professional activities providing qualitatively new, more
effective level of solving complex professional tasks in the specific conditions. Professional-
pedagogical orientation in the literature (N. Alekseyev, et al. (2002); N.G. Dairy (1966)) is
defined as sustained interest to the profession in unity with social and cognitive activity,
expressed in the desire and willingness to responsibly carry out pedagogical duties. This
means the recognition of the significance of pedagogical work, the willingness to deal with
it, the need to communicate and work with children, development of creative abilities and
skills needed to teacher in his practical work. Analysis of pedagogical literature showed
that the ability for teaching activities is a critical element of rapid adaptation of university
graduate to the specific conditions of the work at school, as well as further enhancement
of professional knowledge. The concept of «competence» with regard to implementation
of any activity, despite its wide prevalence, has no unambiguous interpretation. Various
authors consider it differently, interpreting as having the abilities (A. Chown (1994);
K.M. Berkimbaev, et al. (2012)), quality of the person (D. Hymes (1972); C. Kramsch
(2006); G. R. Vodyanenko (2014); and temporary status (F. Mahzounzadeh (2013). There
are also different types of competences: psychological, practical, professional, etc. Based
on the analysis of the above approaches, we have identified professional competence
of future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren as a
complex integrative education, acquired through vocational training and self-training, able
to act as a certain functional state of being, as well as personality trait, which implies the
availability in future teacher of interest and commitment to the development of cognitive
activity in schoolchildren, along with a range of pertinent knowledge and skills. The
formation process of professional competence of future teachers in regard to development
of cognitive activity of schoolchildren, as the desired quality, is understood as obtaining
a relatively stable result.
Cognitive activity is a unity of sensory perception, theoretical thinking and
practical activities. It is carried out at every step of life, in all kinds of activities and
social relations of schoolchildren (productive and socially useful labor, value-orientation
and artistic activities, communication), as well as by taking up different subject-practical
actions in the learning process (experimentation, design, solution of research tasks, etc.).
But only in the course of educational-cognitive activity or learning, the knowledge takes
on a distinct form, inherent to man. Learning always takes place through communication
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
107
and is based on the verbal-active approach. The word is both a means of expression and
cognition of the essence of the phenomenon under study, a tool of communication and
organization of practical cognitive activity of schoolchildren. Education, like any other
process, is associated with motion. As a holistic pedagogical process, it has a task-based
structure, and, consequently, the progress in the learning process moves from solving
one educational problem to another, promoting a pupil on the path of knowledge: from
ignorance to knowledge, from incomplete knowledge to more complete and accurate
knowledge. Learning is not confined to a mechanical «transfer» of knowledge, abilities
and skills, because learning is a bilateral process, in which teachers and students, as
well as teaching and learning closely interact with each other. Schoolchildren's attitude to
teaching is usually characterized by their cognitive activity. Cognitive activity (learning,
mastering, etc.) determines the degree (intensity, strength) of contact between the trainee
and the subject of his activities. The structure of schoolchildren’s cognitive activity consists
of the following components: the willingness to complete class assignments, the pursuit
of independent activities, awareness of completing assignments, systematic learning, a
desire to improve personal level, etc. Teaching practice uses various ways in regard to
development of cognitive activity of schoolchildren. The main ways include a variety of
forms, methods, and means of teaching, as well as the choice of such combinations, which
in particular situation encourage activity and independence of schoolchildren. Modern
requirements to the higher education institutions determine the need for an integrated
comprehensive program to form professional competence of future teachers in regard to
development of cognitive activity of schoolchildren. In these conditions special attention
is drawn to methods activating cognitive process (A.A. Zholdasbekov, et al. (2014).
Cognitive activity of schoolchildren is an act of will, an active state that characterizes
the enhanced cognitive activity of the individual. Cognitive activity of schoolchildren
is manifested in various practices; it can be external and internal. The external (motor)
cognitive activity can be easily identified by the teacher, because its symptoms are clearly
pronounced: the schoolchild is busy making notes on the lecture, reciting a lesson, solving
tasks at practical studies, and carrying out tests at laboratory practicals. Internal (mental)
cognitive activity is characterized by the fact that besides involving an external activity, it
has in addition its own specific features, such as the tension of the mental powers, mental
actions and operations including analysis, synthesis, comparison, and generalization. The
highest level of cognitive activity is a creative activity, aspiration to penetrate into the
essence of the studied objects and phenomena, the ability to introduce novelty elements
into solution of the learning task (A. Leontiev (2008); D.Zh. Sakenov, et al. (2012);
R.S. Safin, et al. (2014). The development of creative cognitive activity is associated
with the enhancement of learning activities of a schoolchild, which is conducted by the
teacher, who must have the professional ability in the development of cognitive activity
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
108
of schoolchildren, i.e. strong leadership over schoolchildren’s cognitive activities. Teacher
must understand the feasibility of used education forms, methods and means. With
regard to development of techniques and methods that facilitate active learning activities,
teacher must be able to create conditions for active educational work, scientific search
of schoolchildren, providing them methods and techniques of active thinking. Cognitive
activity of schoolchildren is not short-time, it is not sporadic. Therefore, we can compare
timeframe of schoolchildren’s active work at the lesson and the timeframe of teacher’s
active work at the same lesson. Cognitive activity, as a quality of schoolchild’s activity,
is an indispensable condition and indicator of the implementation of any principle of
education.
Having studied the capabilities of the educational process at the university, preparing
future teachers, as well as students’ satisfaction with training for development of cognitive
activity of schoolchildren and their attitude toward the possibility of implementing special
training in the respective field, we came to the following conclusions: the content of
academic disciplines having some opportunities to form professional competence of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren are not focused
on the object of professional activity of school teacher; the university curriculum lacks
subjects directly reflecting the essence of teacher's professional efforts in the development
of cognitive activity of schoolchildren; it is necessary to make some changes in the
educational and training process as well as in the content of training courses, so that they
could contribute to efficient formation of the studied professional competence of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren. Correction of
these deficiencies was carried out based on the preliminary experimental work.
3.1 Originality
Professional training of university students is objectively associated not only with
formation of just graduates, but also competent professionals, able to effectively adapt to
current conditions, find their niche in the labor market, receiving both material and spiritual
satisfaction from their activities, achieving to their capacities, and developing creativity.
In this regard, the purpose of developing our model to form professional competence of
future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren (Fig. 1) is
the improvement of professional training of university students as future teachers.
Below is the explanation to Fig 1. The presented model shows the interrelation of
main components and elements in the process of formation of the professional competence
of future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren. The
presented diagram includes the following components and elements of the model:
I – professional competence of future teachers in regard to development of cognitive
activity of schoolchildren;
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
109
II – purpose: to form professional competence of future teachers in regard to
development of cognitive activity of schoolchildren;
III – methodological approaches: systemic, activity, student-centered, and
synergistic; based on principles of anthropology, integrity, subjectivity, self-actualization,
creativity and success, trust and support;
IV – pedagogical conditions of professional competence of future teachers in regard
to development of cognitive activity of schoolchildren, promoting effective formation of
studied professional ability: creation of educational environment of university oriented on
encouragement of personal activity; the use of innovative technologies; implementation
of individual learning paths and education of students; students' activity in the course of
professional self-determination;
V – the structure of professional competence of future teachers in regard to
development of cognitive activity of schoolchildren, consists of three components
(motivational, cognitive, procedural) and three indicators (students’ attitude toward
developing cognitive activity of schoolchildren, awareness about the structure of the
desired activity and ways of its development, mastery by future teachers of cognitive
activity development skills of schoolchildren);
VI – structural components, criteria, indicators, levels of professional competence
of future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren;
VII – three equivalent subjects of the professional competence formation of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren: teachers and
students, schoolchildren, and relationships between them, which are built on mutual
respect, partnership, and cooperation.
VIII – special course of study for students and teachers entitled «Formation of
cognitive activity of schoolchildren».
IX – the result: professional competence of future teachers in regard to development
of cognitive activity of schoolchildren.
When designing the model of professional competence of future teachers in
regard to development of cognitive activity of schoolchildren, we relied on a number
of methodological approaches, which include system, activity, student-centered and
synergistic approach, as well as principles of anthropology, integrity, subjectivity, self-
actualization, creativity and success, trust and support. Important component of our
model is a target component. The purpose of professional competence of future teachers
in regard to development of cognitive activity of schoolchildren involves projecting a
result – the desired professional competence.
In our model, there are three equivalent subjects: teachers and students,
schoolchildren, and relationships between them, which are built on mutual respect,
partnership, and cooperation.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
110
To enhance students’ knowledge and develop skills required to form professional
competence in regard to development of cognitive activity of schoolchildren, we have
developed, tested and implemented a special course for students and faculty members
entitled «Formation of cognitive activity of schoolchildren». Our model focuses on
the usage of both traditional forms and training methods, as well as unconventional
approaches. Along with lectures and seminars, the use of verbal, visual and practical
learning methods, we used trainings, psychotechnology, business games and role playing,
active methods and forms of education.
We came to the conclusion that only creation of certain pedagogical conditions can
significantly affect the process of professional competence formation of future teachers
in regard to development of cognitive activity of schoolchildren. Pedagogical conditions
promoting effective formation of studied professional competence include the following:
creation of educational environment of higher school, focused on inspiration of personal
activity; the use of innovative technologies; implementation of individual learning
paths and education of students; and activity of students in the course of professional
identification.
Based on theoretical analysis of the literature and above considered components
of professional competence, studied in our work, we assumed that criteria and indicators
of professional competence of future teachers in regard to development of cognitive
activity of schoolchildren is determined by the status of its structural components. Thus,
the personal (motivational) component of professional competence is determined by the
criterion of motivationally significant relationship toward development of cognitive activity
of schoolchildren; the substantial component is determined by the criterion of knowledge
IX
V
III
VII
VIII
IV
II
VI
I
Figure 1. The model of professional competence of future teachers
in regard to development of cognitive activity of schoolchildren.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
111
in the field of schoolchildren’s cognitive activity development; procedural component is
determined by criterion indicating the completeness of skills of schoolchildren’s cognitive
activity development.
4. Discussion
We have developed the structure of professional competence of future teachers
in regard to development of cognitive activity of schoolchildren, consisting of three
components (motivational, cognitive and procedural), above relevant criteria and three
indicators (students’ attitude toward development of schoolchildren’s cognitive activity,
awareness of the structure of the desired activity and ways of its development, acquirement
by future teachers of skills necessary to develop cognitive activity in schoolchildren).
Based on the indicators and criteria of professional competence of future teachers in
regard to development of cognitive activity of schoolchildren, we identified three levels:
high, medium, and low.
High level is characterized by a high degree of acquirement of knowledge and skills
in the field of schoolchildren’s cognitive activity development. Students, who have reached
this level are initiative, show a responsible attitude to the acquisition of knowledge and
practical skills. In the course of implementation of practical actions they are committed
to achieving high results, have pronounced positive motives of action; constantly evaluate
their actions in the context of social importance. They have high personal activity.
Under average level students possess the knowledge necessary for future teacher
to develop cognitive activity of schoolchildren. They are quite responsible for acquiring
knowledge and skills; able to diagnose the real level of cognitive activity of schoolchildren,
and work individually with children.
A low level is characterized by insufficient knowledge and skills required for the
given activity. The pursuit to acquire practical skills in low level students is quite weak.
There is no control over own actions. They lack initiative and usually are in leading strings,
don't know how to use the potential of school subjects and extracurricular activities for the
development of cognitive activity of schoolchildren.
The above levels are used to carry out diagnostics and self-diagnostics of formation
levels of the required professional competence of future teachers in regard to development
of cognitive activity of schoolchildren. The result of our process model, which focuses on
the research objective, is the formedness of professional competence of future teachers
in regard to development of cognitive activity of schoolchildren. The developed model
was tested and implemented in the educational process at the university. The experiment
was conducted under natural modalities of psycho-pedagogical faculty. This required
careful alignment of the objectives and content of research programs with objectives of
the educational process during the academic year that determined its long-term format.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
112
The aim of our experimental work was to identify pedagogical conditions promoting
professional competence formation of future teachers in regard to development of cognitive
activity of schoolchildren, as well as to evolve a new methodology for the development of
desired professional competence of future teachers based on implementation of developed
and presented model. The experimental work consisted of ascertaining, forming and control
stages of the experiment. On ascertaining stage we focused on the following research
tasks: study of university educational system capabilities for the formation of the desired
professional competence of future teachers in regard to development of cognitive activity
of schoolchildren; study of teachers’ and students’ attitude to the problem under research;
study of the employers’ and schoolmasters’ views concerning the quality of professional
training of university graduates; analysis of data on diagnostic measurements of the level
of formedness of professional competence of future teachers in regard to development of
cognitive activity of schoolchildren.
Forming and control experiments involved testing and implementation into the
university educational process of the developed model. On the basis of developed system
of requirements to the studied research object, i.e. formation of the required professional
competence of future teachers in regard to development of cognitive activity of school-
children, taking into account experimental work organization principles required to test
the developed model, we determined the implementation methodology of the formation
process. To ensure experimental validity in the research process we implemented science-
based set of measures and tools, which include techniques, methodologies, and methods
of data collection and analysis, as well as methods of interpretation of obtained results.
The organizational structure was represented by a variety of research methods:
empirical (natural experiment methods); survey methods (questionnaires, standardized
interviews, and mini-essays); test methods for the evaluation of the level of knowledge
and skills (the observation method; organizational methods (cross-sectional method
(comparative method)); constructive methods (formal logical method, causal method);
special methods (interpretive methods (structural method, classification, classification);
description method; content analysis; qualitative method; mathematical-statistical me-
thods of data processing and analysis: descriptive statistics, estimation of attributes
distribution parameters; statistical criteria (χ
2
– the Pearson criterion; φ* – Fisher’s
angle-transformation; Student's t-test); Spearman's rank correlation coefficient; qualitative
traits correlation analysis with multiple Pearson grouping. Diagnostic results are presented
in Fig. 2.
These histograms show that after carrying out experimental work, students of
experimental group are positively disposed to the development of cognitive activity of
schoolchildren, they show an interest in this problem, and appreciate this process. In
addition, future teachers need to improve the professional competence in developing
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
113
cognitive activity of schoolchildren as well as need proper training. Students of
experimental group got quite a holistic view about a certain methodological system for
development of cognitive activity of schoolchildren. Having mastered this methodological
system, teachers can further independently improve their skills, acquiring the necessary
experience. Overall, in the experimental group, the knowledge of the trainees in this area
after carrying out the experimental work, became more systematic and meaningful, while
their level, as well as the level of students’ self-esteem, has significantly increased.
Figure 2. The distribution of testees in experimental and control groups according
to levels of professional competence of future teachers in regard to development
of cognitive activity of schoolchildren.
5. Conclusion
Thus, based on the analysis of modern psychological and pedagogical literature
we have refined the essence of the concept of «professional competence of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren», which is a
complex integrative notion, acquired in consequence of long training and self-tuition.
Professional competences of future teachers in regard to development of cognitive
activity of schoolchildren, in their essence are capable acting as both functional status
and personal quality, suggesting the availability in future teacher of professional interest
and commitment to the development of cognitive activity of schoolchildren. Besides,
professional competences of future teachers in regard to development of cognitive activity
of schoolchildren represent a range of relevant professional knowledge and skills.
The authors have developed and implemented into university educational process the
model of professional competence formation of future teachers in regard to development
of cognitive activity of schoolchildren. The model of professional competence formation
of future teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren can
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
114
be used in training and education standards development as well as other university
curriculums. The authors have identified and proved in practice pedagogical conditions
conducive to the formation of the studied professional competence of future teachers
in regard to development of cognitive activity of schoolchildren; as well as developed
and experimentally tested methodology of professional competence formation of future
teachers in regard to development of cognitive activity of schoolchildren, which can be
used in high school and the in-service teacher training.
References
Alekseyev, N.A., Leontovitch, A., Obukhov, and Fomina, L., 2002. Concept of development
of learners’ research activity. Research Work of Schoolchildren, 1, pp.24- 33.
Zhumasheva, A., Zhumabaeva, Z., Sakenov, J., Vedilina, Y., Zhaxylykova, N., and Sekenova,
B., 2016. Theoretical model of development of information ability among students enrolled in
elective courses. International Journal of Environmental & Science Education, 11(18), pp. 11249-
11259.
Berkimbaev, K.M., Nyshanova, S.T., Kerimbaeva, B.T., and Meyrbekova, G.P., 2012. The
formation of professional competencies of future specialists. New Educational Review, 30, pp.
271-281.
Celce-Murcia, M., Dörnyei, Z., and Thurell, S., 1995. Communicative ability: A peda-
gogically motivated model with content specifications [Electronic Version]. Issues in Applied
Linguistics, 6(2), pp. 5-35
Chown A., 1994. Beyond ability? British Journal of In-service Education, 20(2), pp. 161-
180.
Dairy, N.G., 1966, Prepodavanie istorii v shkole. Poznavatel'naya aktivnost' uchashchihsya
i ehffektivnost' obucheniya [Education history in high school. Cognitive activity of students and
the effectiveness of training] [Text]. Education, Moscow, pp. 438.
Day, Ch., 1994. Personal development planning: a different kind of competency. British
Journal of In-service Education, 20(3), pp. 287-302.
Mahzounzadeh F., 2013, The impact of descriptive evaluation on knowledge and
achievement of meta cognitive of the elementary students of Boushehr city. Life Science Journal,
10(1), pp. 252-255.
Gifford, S., 1994. Evaluating the surrey new teacher competency profile. British Journal of
In-service Education, 20(3), pp. 313-326.
Henner, E.K. 2004, Information and communication ability of the teacher: the structure,
requirements and measurement system. Computer Science and Education, 12, pp. 5-9.
Hymes, D., 1972. On communicative ability. Harmondsworth, Penguin.
Kramsch, C., 2006, From communicative ability to symbolic ability. The Modern Language
Journal, 90(2), pp. 249-252.
Leontiev, A., 2008, Deyatel'nost' i lichnost' [Activity and personality] [Text]. Psychology of
Personality, 2, Samara, Bakhrakh-M.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
115
Light, J.C., 1997, Communication is the essence of human life: Reflections on communicative
ability. Augmentative and Alternative Communication, 13(2), pp. 61-70.
Nazari, A., 2007, EFL teachers’ perception of the concept of communicative ability. ELT
Journal, 61, pp. 202-210.
Onalbek, Zh.K., Grinshkun, V.V., Omarov, B.S., Abuseytov, B.Z., Makhanbet, E.T.,
Kendzhaeva, B.B., 2013. The main systems and types of forming of future teacher-trainers’
professional ability. Life Science Journal, 10(4), pp. 2397-2400
Makhashova, P., Meirmanov, A., Zhunusbekov, Zh., Makasheva, O., Mirzaliyeva, E.,
Ermuratova, A., and Sakenov J., 2016. On the development of professional ability in students of
creative pedagogical specialties. International Journal on Environmental & Science Education,
11(11), pp. 4660-4668.
Safin, R.S., Korchagin, E.A., Elizarova, V.A., Vildanov, I.E., Abitov, R.N., Kora N.A. , 2014,
Pedagogical conditions of students independent readiness formation for educational cognitive
activity. Life Science Journal, 11(10s), pp. 612-617.
Sakenov, D.Zh., Kushnir. Y.V., Shnaider, Y., and Abdulkhamidova, D.Zh., 2012, Preparation
of students of higher education institution for professional activity in the course of studying of
pedagogical disciplines. World Applied Sciences Journal, 19(10), pp. 1431-1436.
Vipin Kumar Sharma, 2015, How does motivation influence Saudi students’ communicative
ability? Rep. Opinion, 7(11), pp. 36-48.
Vodyanenko G.R., 2014, Information-cognitive activity of a man (learner). Life Science
Journal, 11(1s), pp. 295-296
White, R.W., 1959, Motivation reconsidered: the concept of ability. Psychological Review,
66, pp. 297-333.
Omarov, Ye.B., Toktarbayev, D.G.-S., Rybin, I.V., Saliyeva, A.Zh., Zhumabekova, F.N.,
Hamzina, S., Baitlessova, N., Sakenov, J., 2016. Methods of forming professional ability of
students as future teachers. International Journal on Environmental & Science Education, 11(14),
pp. 6651-6662.
Zholdasbekov, A.A., Sikhynbayeva, Z.S., Zholdasbekova, B.A., Lekerova, G.Z., Orasov S.B.,
2014. Psychological and pedagogical bases of active teaching methods. Life Science Journal,
11(6s), pp. 150-154.
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
116
АВТОРЛАРҒА АРНАЛҒАН ПРАВИЛА
ЕРЕЖЕ ДЛЯ АВТОРОВ
1. Жұрналға педагогика ғылымдарының барлық салалары бойынша 2 данамен компьютерде
терілген, бір жарым жоларалық жиілікпен беттің бір жағына барлық шетінен 3 см орын қалдырып
басылған мақалалардың колжазбалары жəне «OpenOffice.org 3.0 Writer үшін» мəтін редакторындағы
толық материалдарының дискеті қабылданады (кегль –12 пункт, гарнитура – Times New Roman/KZ
Times New Roman).
2. Мақалаға барлық авторлардың қолы қойылады. Аңдатпаны, əдебиеттерді, кестелер мен
суреттерді қоса есептегенде қолжазбаның жалпы көлемі 8–10 беттен аспауы керек.
3. Ғылыми дəрежелері жоқ авторлардың мақалалары ғылым докторының не ғылым
кандидатының пікірімен бірге берілуі керек.
4. Мақалалар төмендегі ерекше талаптарды қатаң сақтауды қажет етеді:
– ОƏК – ондық əмбебап кестесі бойынша;
– мақаланың аты: кегль – 14, гарнитура Times New Roman (орыс, ағылшын жəне неміс
тілдеріндегі мəтін үшін), KZ Times New Roman (қазақ тілі үшін тақырыптың аты ерекше жазу
арқылы, тақырып аты ортасында болуы керек;
– мақаланың атауы, автордың ата тегі, авторлар туралы мəлімет, мақаланың аңдатпасы жəне
кілтті сөздер қазақ, орыс жəне ағылшын тілдерде беріледі;
– автор(лар)дың аты-жөн(дер)і, мекеменің толық аты: кегль – 12, гарнитура Arial (орыс
ағылшын жəне неміс тілінде), KZ Arial (қазақша мəтіндерге), азат жол ортасында болуы керек;
– Аңдатпа: кегль – 12 пункт, гарнитура Times New Roman / KZ Times New Roman қазақ жəне
ағылшын тілдерінде (ағылшынша жəне немісше мəтіндер үшін), орыс жəне ағылшын тілдерінде
(қазақша мəтіндер үшін), қазақ жəне орыс тілдерінде (ағылшынша мəтіндер үшін);
– мақала мəтіні: кегль – 12 пункті, гарнитура Times New Roman (орысша, ағылшыншa жəне
немісше мəтіндер үшін), KZ Times New Roman (қазақша мəтіндер үшін), бip жарым жоларалық ин-
тервал;
– қолданылған əдебиеттер тізімі (сілтеме мен ескертулер қолжазбадағы нөмірлерімен жəне
квадрат жақшада беріледі) əдебиеттер тізімі МемСТ 7.1–84 талаптарына сəйкес жасалуы керек.
Мысалы:
Əдебиеттер:
1. Автор. Мақаланың аты. // Жұрнал аты. Басылған жылы. Том (мысалы, 26-том) – нөмipi
(мысалы, №3) – беттері (мысалы, 34-бет немесе 15–24 беттер).
2. Андреева С.А. Кітаптың аты. Басылған жылы (Мысалы, – М:) Баспа (мысалы, Ғылым)
басылған жылы. Кітаптың жалпы бет саны (мысалы, 239 б.) немесе нақты беті (мысалы, 67-б.)
3. Петров И.И. Диссертация аты: пед. ғыл-ның канд. дисс. – М: Институттың аты, жылы. Бет
саны.
4. С. Christopoulos, The transmission – Line Modelling (ТМЬ) Metod, Piscataway, NJ: 1ЕЕЕ Press,
1995.
Бөлек бетте автор жөнінде (қағазға басылған жəне электронды түрде) мəліметтер беріледі:
– аты-жөні толығымен, ғылыми дəрежесі мен ғылыми атағы, жұмыс орны, («Біздің авторла-
рымыз» бөлімінде жариялау үшін) мақала тілінде терілуі керек;
– толық пошталық мекенжайлары, қызмет жəне үй телефондары, Е-mail (редакцияның автор-
лармен байланыс жасауы үшін, жарияланбайды);
4. Иллюстрациялар. Суреттер мен сурет жазбалары бөлек беріледі жəне мақала мəтініне
енгізілмейді. Əр суреттің артында оның нөмipi, аты, автордың тегі, мақаланың аты болуы керек.
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
117
Дискетте суреттер мен иллюстрациялардың TIF немесе JPG (jepeg форматында кемінде файл 600 dpi
рұқсатымен беріледі (файлдар атаулары «1-сурет», «2-сурет», «3-сурет» жəне т.б.).
5. Математикалық формулалар MicrosoftWord Equation 3 немесе MathType формуласы сияқты
(əр формула – бip объект) тіркелyi керек. Сілтемелері бар формулалар ғана нөмірленеді.
6. Автор мақалаға қатысты шектеулерді ескереді, сондай-ақ мақала мазмұны үшін жауап
береді.
7. Редакция əдеби стильдік өңдеумен айналыспайды. Қолжазба мен дискеттер қайтарылмайды.
Талапқа сай келмейтін мақалалар басуға жіберілмейді жəне авторға қайтарылады.
8. Материалдар, қолжазба жəне диск мына мекенжайға жiбepiлyi керек:
140002, Қазақстан Республикасы, Павлодар қаласы, Мир көшесі, 60 үй.
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Ғылыми-баспа орталығы
Тел. (7182) 32–48–04
факс: (7182) 34–42–22
е-mail [email protected]
РГП на ПХВ «Павлодарский государственный педагогический институт» МОН РК
БИН 040340005741
РНН 451500220232
ИИК КZ109260501163654000
АО «Казкоммерцбанк»
БИК KZKOKZKX
ОКПО 40200973
КБЕ 16
РГП на ПХВ «Павлодарский государственный педагогический институт» МОН РК
БИН 040340005741
РНН 451500220232
ИИК КZ609650000061536309
АО «Альянсбанк»
БИК IRTYKZKA
ОКПО 40200973
КБЕ 16
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
118
АВТОРЛАРҒА АРНАЛҒАН ПРАВИЛА
ЕРЕЖЕ ДЛЯ АВТОРОВ
1. В журнал принимаются рукописи статей по всем направлениям педагогических наук в двух
экземплярах, набранные на компьютере, напечатанные на одной стороне листа с полуторным меж-
строчным интервалом, с полями 3 см со всех сторон листа, и дискета со всеми материалами в тек-
стовом редакторе «OpenOffice.org 3.0 Writer» (кегль – 12 пунктов, гарнитура – Times New Roman /
KZ Times New Roman).
2. Статья подписывается всеми авторами. Общий объем рукописи, включая аннотацию, ли-
тературу, таблицы и рисунки, не должен превышать 8–10 страниц. Минимальный объем рукописи
должен составлять 5–6 стр.
3. Статья должна сопровождаться рецензией доктора или кандидата наук для авторов, не име-
ющих ученой степени.
4. Статьи должны быть оформлены в строгом соответствии со следующими правилами:
– УДК по таблицам универсальной десятичной классификации;
– название статьи: кегль – 14 пунктов, гарнитура – Times New Roman Cyr (для русских, ан-
глийских и немецких текстов), KZ Times New Roman (для казахских текстов), абзац центрованный;
– в сведениях об авторах следует указывать фамилию, имя, отчество полностью, полное на-
звание учреждения, кафедры, звание, должность: кегль – 12 пунктов, гарнитура – Arial (для русских,
английских и немецких текстов), KZ Arial (для казахских текстов), абзац центрованный;
– аннотация статьи и ключевые слова: кегль – 12 пунктов, гарнитура – Times New Roman /KZ
Times New Roman;
– название статьи, фамилия автора, сведения о нем, аннотация статьи и ключевые слова пре-
доставляются на казахском, русском и английском языках;
– текст статьи; кегль – 12 пунктов, гарнитура – Times New Roman (для русских, английских
и немецких текстов), KZ Times New Roman (для казахских текстов), полуторный межстрочный ин-
тервал;
– таблицы и схемы должны сопровождаться названиями и нумерацией;
– литература в литературных источниках печатается по мере употребления в рукописи;
– изречения авторов должны сопровождаться сносками [1, 38], где 38 – страница, источник 1;
количество сносок должно соответствовать количеству литературных источников;
– список использованной литературы (ссылки и примечания в рукописи обозначаются сквоз-
ной нумерацией и заключаются в квадратные скобки). Список литературы должен быть оформлен в
соответствии с ГОСТ 7.1–84. Например:
Список литературы
1. Автор. Название статьи // Название журнала. Год издания. Том (например, Т. 26). – номер
(например, №3). – страница (например, С. 34 или С. 15–24).
2. Андреева С.А. Название книги. Место издания (например, – М.:) Издательство (например,
Наука,) год издания. Общее число страниц в книге (например, 239 с.) или конкретная страница (на-
пример, С. 67.)
3. Петров И.И. Название диссертации: дис. канд. пед. наук. М.: Название института, год. Чис-
ло страниц.
4. С.Christopoulos, The transmission Line Modelling (TML) Metod, Piscataway, NJ: IEEE Press,
1995.
На отдельной странице (в бумажном и электронном варианте) приводятся сведения об авторе:
– Ф.И.О. полностью, ученая степень и ученое звание, место работы, набранные на языке
статьи;
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
119
– полные почтовые адреса, номера служебного и домашнего телефонов, Е-mail (для связи ре-
дакции с авторами, не публикуются);
4. Иллюстрации. Перечень рисунков и подрисуночные надписи к ним представляют отдельно
и в общий текст статьи не включают. На обратной стороне каждого рисунка следует указать его но-
мер, название рисунка, фамилию автора, название статьи. На дискете рисунки и иллюстрации в фор-
мате TIF или JPG с разрешением не менее 600 dpi (файлы с названием «Рис. 1», «Рис. 2», «Рис. 3»
и т.д.).
5. Математические формулы должны быть набраны как MicrosoftWord Equation 3 или
MathType (каждая формула – один объект). Нумеровать следует лишь те формулы, на которые име-
ются ссылки.
6. Автор просматривает и визирует гранки статьи и несет ответственность за содержание ста-
тьи.
7. Редакция не занимается литературной и стилистической обработкой статьи. Рукописи и ди-
ски не возвращаются. Статьи, оформленные с нарушением требований, к публикации не принима-
ются и возвращаются авторам.
8. Рукопись и диск с материалами следует направлять по адресу:
140002, Республика Казахстан, г. Павлодар, ул. Мира, 60
Павлодарский государственный педагогический институт
Научно-издательский центр.
Тел. (7182) 32–48–04
факс: (7182) 34–42–22
е-mail [email protected]
РГП на ПХВ «Павлодарский государственный педагогический институт» МОН РК
БИН 040340005741
РНН 451500220232
ИИК КZ109260501163654000
АО «Казкоммерцбанк»
БИК KZKOKZKX
ОКПО 40200973
КБЕ 16
РГП на ПХВ «Павлодарский государственный педагогический институт» МОН РК
БИН 040340005741
РНН 451500220232
ИИК КZ609650000061536309
АО «Альянсбанк»
БИК IRTYKZKA
ОКПО 40200973
КБЕ 16
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
120
1. Объем статьи – не менее 3500–7000 слов.
2. К публикации обычно принимаются только следующие виды статей:
• Обзоры. Возможность опубликования обзоров рассматривается только в том случае, если
базой исследования послужили все важные источники, обзор которых позволяет составить всеобъ-
емлющую и исчерпывающую картину изученности вопроса на данный момент.
• Материалы с описанием различных методик, программного обеспечения, баз данных или
других видов программ.
• Качественные исследования/анализ.
3. В случае, если представленное исследование дублирует
либо очень похоже на уже опу-
бликованную/ые работу/ы, авторы должны обеспечить серьезное научное обоснование представ-
ленной работы, а также дать конкретные ссылки на использованную литературу. Статьи, дублирую-
щие или являющиеся производной ранее опубликованных работ, скорее всего, не будут приняты к
публикации, особенно, если авторы не предоставят убедительных на то оснований.
4. Все рисунки/графики
в статье должны быть оригинальными и не могут быть ранее опу-
бликованы в каком-либо другом издании.
5. Структура статьи
Статья должна иметь следующую структуру:
Первая часть
Обязательные части в следующем порядке:
• Титульный лист: Название, авторы и наименование организации
• Аннотация
• Введение
Центральная
часть
Следующие элементы могут быть переименованы и следовать в произвольном
порядке:
• Материалы и методы
• Результаты
• Обсуждение
• Заключение
Заключитель-
ная часть
Обязательные части в следующем порядке:
• Благодарность
• Список использованной литературы
• Описание к графикам (если необходимо)
Дополни-
тельно
• Описание к графикам/ диаграммам следует указывать в тексте под графиками.
• Таблицы следует вставлять в текст сразу после упоминания о них. Ссылки, ле-
генда и другой текст размещаются под таблицей.
• Дополнительные материалы загружаются отдельными файлами.
Название
Укажите название целиком и
Короткое название.
АВТОРЛАРҒА АРНАЛҒАН ЖАҢА НОВЫЕ ПРАВИЛА ДЛЯ АВТОРОВ
ЕРЕЖЕ (SCOPUS ТАЛАБЫ БОЙЫНША) (ПО ТРЕБОВАНИЯМ SCOPUS)
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
121
Название
Длина
Guidelines
Пример
Полное
название
250
символов
Конкретное, четкое и
понятное для неспеци-
алистов
Impact of Cigarette Smoke Exposure on Innate
Immunity: A Caenorhabditis elegans Model
Solar Drinking Water Disinfection (SODIS) to
Reduce Childhood Diarrhoea in Rural Bolivia:
A Cluster-Randomized, Controlled Trial
Короткое
название
50
символов
Коротко сформулируй-
те название
Cigarette Smoke Exposure and Innate Immunity
SODIS and Childhood Diarrhoea
По возможности избегайте профессиональных аббревиатур.
Список авторов
Указываются все специалисты, принимавшие участие в исследовании и принимавшие уча-
стие в написании статьи.
Все, кто принимал участие, но не попадает под категорию «Автор», может упоминаться в раз-
деле «Благодарности».
Имена авторов и контрибьютеров
На титульной странице укажите имена авторов в следующем порядке:
• Имя; • Отчество; • Фамилия.
Укажите название организации каждого из авторов (факультет, университет или др. организа-
ция), ее адрес (город, область, страна).
6. Аннотация:
Описание основной цели исследования;
Краткое описание методологии;
Обобщение наиболее важных результатов исследования и их значение;
Максимальный объем аннотации – 300 слов.
7. Введение:
Описать контекст Вашего исследования, чтобы помочь обычному читателю в этой области
понять цель и значение изучения.
Определить проблему исследования, гипотезу и обосновать важность работы: на какие кон-
кретно вопросы ваше исследование пытается дать ответ?
Включить краткий обзор ключевых источников (обязательно источники на различные типы
работ, ссылки на первоисточники, использовать в том числе англоязычную литературу).
Обратить внимание на существующие споры или разногласия в изучаемой области. Бэкгра-
унд статьи должен быть избирательным, нужно концентрироваться только на тех исследованиях, ко-
торые напрямую относятся к вашему исследованию (или повлияли на него).
Если у вас несколько тезисов от нескольких авторов, которые должны быть упомянуты, сде-
лайте таблицу с указанием основных принципов каждой теории. Так читатель может пробежать ее
взглядом, если эта часть не представляет для него интереса.
Нужно разделять обзор и анализ государственных стандартов и официальных документов и
обзор литературы. Возможно, использование этих документов помогает ответить на вопросы, ко-
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
122
торые вас интересуют в работе (в таком случае эти вопросы нужно подчеркнуть), но обзор должен
быть сконцентрирован на существующих идеях и теориях, от которых вы отталкиваетесь.
Введение завершается кратким изложением общей цели работы и комментарием о том, была
ли достигнута эта цель.

8. В методологии/методы необходимо ответить на следующие вопросы:
1) Как был выбран определенный инструментарий, как было организовано исследование?
2) Почему выбран определенный метод, как определялся объект исследования?
3) Пошагово опишите порядок процедуры.
4) Какие изменения в оригинальном методе (если таковые имеются) было необходимо сде-
лать в вашем исследовании? Почему эта адаптация была необходима?
Главное требование к секции методология – методология должна настолько подробно описы-
вать исследование, чтобы другой исследователь, ознакомившись с разделом, смог повторить опыт/
действия.
9. В разделе «Результаты»:
Необходимо ответить на вопрос: что именно вы выяснили из результатов исследования?
Рекомендуется представить результаты в таблице и дать к ней пояснения. Таблица должна
быть понятна с первого взгляда, так как многие читатели знакомятся с секцией результатов, пропу-
ская методологию: если результаты не кажутся интересными, зачем выяснять, как они были полу-
чены.
10. Обсуждение
В разделе «Обсуждение» сфокусируйтесь на вопросе: какие выводы из результатов не кажут-
ся очевидными?
В «Обсуждении» всегда следует концентрироваться на интерпретации результатов и их при-
менениях.
Здесь же можно описать возможные направления дальнейших исследований и границы ис-
следования. Но не нужно делать эти пункты (про дальнейшие исследования и про границы приме-
нения результатов исследования) центральными в обсуждении.
11. Заключение
В разделе описываются результаты исследования, их интерпретация и выводы. Авторы долж-
ны объяснить, как результаты связаны с основной выдвигаемой ими гипотезой, и дать краткое опи-
сание значимости выводов, в особенности по отношению к предыдущим исследованиям, а также
важность для дальнейших исследований.
12. Сопроводительное письмо
(не должно копировать аннотацию!)
Для сопроводительного письма нужно кратко дать информацию по следующим пунктам:
– подвести итог, почему данная работа является ценным дополнением к уже существующей
научной литературе в Вашей сфере;
– описать то, как Ваше исследование относится к ранее опубликованным работам (на каких
исследованиях основывается/с кем Вы, возможно, ведете полемику);
– указать тип статьи, которую Вы направляете (например, научно-исследовательская статья,
систематический обзор, мета-анализ, клинические испытания);
1–2
, 2017 ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ВЕСТНИК КАЗАХСТАНА
123
– подтвердить, что статья не опубликована и не находится на рассмотрении в каком-либо дру-
гом издании.

Требования к качеству английского языка
Одним из важнейших факторов, влияющих на результат рецензирования, является качество
языка статьи. Язык написания статьи должен соответствовать стандартам академического письма.
Чаще всего требуется оксфордский английский.
Обращаем Ваше внимание на то, что перевод статьи профессиональным переводчиком не
исключает необходимости вычитки статьи носителем языка. Переводчик может обеспечить хоро-
ший уровень языка без грамматических и терминологических ошибок (второе – при активном со-
действии автора и предоставлении им глоссария). Вычитка носителем языка, разбирающимся в Ва-
шей тематике, позволит сделать текст доступным для восприятия широкой аудитории читателей, из-
бежать стилистических ошибок, перегруженных предложений и так называемого «русского англий-
ского».
Для редактора важно, чтобы статья была написана понятным языком, чтобы читатели не от-
влекались от содержания статьи на все то, что затрудняет восприятие информации: грамматические,
стилистические ошибки, нетипичные конструкции предложений и так далее.
Кроме того, качество языка статьи сможет косвенно повлиять на увеличение количества ссы-
лок на опубликованную статью*.
* Использована инструкция ASPIRANS.COM
ҚАЗАҚСТАН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ХАБАРШЫСЫ 1–2, 2017
124
Компьютерде терген: С. Пилипенко
Корректорлар: Р. Кайсаринова, С. Абдуалиева
Теруге 17.03.2017 ж. жіберілді. Басуға 10.04.2017 ж. қол қойылды.
Форматы 70×100 1/16. Кітап-журнал қағазы.
Көлемі 7,5 шартты б.т. Таралымы 300 дана.
Бағасы келісім бойынша.
Тапсырыс № 1059
Компьютерная верстка: С. Пилипенко
Корректоры: Р. Кайсаринова, С. Абдуалиева
Сдано в набор 17.03.2017 г. Подписано в печать 10.04.2017 г.
Формат 70×100 1/16. Бумага книжно-журнальная.
Объем 7,5 уч.-изд. л. Тираж 300 экз.
Цена договорная.
Заказ № 1059
Редакционно-издательский отдел
Павлодарского государственного педагогического института
140002, г. Павлодар, ул. Мира, 60.
E-mail: http://www.ppi.kz/

Приложенные файлы

  • pdf 34421731
    Размер файла: 954 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий